ततः राज्ञा सुतं प्रति ‘‘मा उपविश, वत्स’’ इति उक्ते सति, सः तु स्वस्य आसनाय भूमौ वस्त्रं प्रसार्य, यत्र परिचारकाः तं वस्त्रं व्यपोह्य आसक्ताः, तत्रैव तमुपवेश्य स्थितवान्। अथ तमुवाच— ‘‘पुत्र! त्वं विवेकं प्राप्तवान्, गुणानां पात्रम्, पण्डितवत् परिपक्वबुद्धिः, दुःखैः न बाध्यसे। यः पितृपुरुषैः, ऋषिभिः, आचार्यैः च उक्तं धर्ममार्गं पश्यति, स एव सुखं प्राप्नोति, न तु मोहस्य अनुयायी। यावत् मनः मोहस्य व्यापारे न प्रवर्तते, तावत् महता अपि आपदः दूरस्थाः भवन्ति। राजपुत्र! महाबाहो! त्वं वीर्यवान्, इन्द्रियविषयाः शत्रवः, ये छेदितुम् अत्यन्तदुराः, तव येन जिताः। किमर्थं त्वं, ज्ञानार्हः सन्, अविद्वानिव, घनतरङ्गमन्दाकिनीव मोहसागरं निमज्जसि? किमर्थं मनसा कृतस्य हेतोः परित्यागेन, नीलोत्पलदलकमलदलसञ्चयचञ्चललोचनः सन्, मोहं प्राप्तवान्? केषु तव दुःखानि, कत्यानि, केन, कस्य हेतोः, गृहं लुण्ठयन्ति चौराः इव, तव मनः पीडयन्ति? दुःखितानां तव सदृशः शरणं नास्ति, यः दृढनिश्चयः पुरुषः आपदि लभ्यते, तदा दुःखानि विजितानि स्युः। शीघ्रं यत् इच्छसि, तद्वद, पापरहित! तत् त्वया लभ्यते; तेन सर्वाणि दुःखानि पुनः भग्नानि स्युः।’’ एवं मुनिवचनं श्रुत्वा, युक्तार्थं, हिताभिप्राययुक्तं, रघुनन्दनः स्वदुःखं परित्यज्य, प्रियार्थसिद्ध्युपगमे मयूरः इव वर्षागमने हृष्टः, बभूव। तदा महर्षिणा पृष्टः, सान्त्वितः च, राघवः मृदु, सम्यक्, स्थिरार्थयुक्तानि वाक्यानि प्रोवाच— ‘‘भगवन्! त्वया पृष्टे, यथाशक्ति वक्ष्यामि, यः सत्पुरुषवचनं न लङ्घयेत्। अहं पितुः गेहे जातः, शनैः वर्धितः, विद्यां प्राप्य, स्थितः। ततः, सच्चरित्रनिष्ठः सन्, भूमण्डलं समुद्रपर्यन्तं तीर्थयात्रां कृत्वा अवलोकितवान्। अनन्तरं, मम स्वविवेकः संसारासक्तिं तटं नद्याः इव प्रवाहेण क्षालयामास। विवेकपूर्णमनसा, विरक्तबुद्ध्या, चिन्तितं मया—किं नाम एषः संसारसुखः? जन्तवः जन्यन्ते मरणाय, म्रियन्ते जन्माय च। सर्वं चलाचलम् आत्मन्यवस्थितम्; आपदाधिपाः, पापवृत्तयः, समृद्धिस्रोतांसि, स्वस्वस्थानानि स्थितानि। यथा अवमानकाष्ठानि, परस्परं न संबद्धानि, तथा मनसः कल्पनया संकल्पाः मिलन्ति। मनोऽधीनं इदं संसारम्, भोक्तृरूपेण दृश्यते, किन्तु मन एवात्र असत्यमिव दृश्यते—कस्मात् एवमभिभूताः स्मः? हन्त, वयं दुःखिनः, असत्ये विक्रीताः, मोहग्रस्तचित्ताः, मृगाः इव मृगजलं पश्यन्तः दूरवने भ्रमामः। न केनापि विक्रीताः, तथापि विक्रीतवत् स्थिताः, सत्यम् ज्ञात्वापि मोहिताः स्मः। किं नाम संसारभोगाः दुर्लभाः? व्यर्थं, मोहात्, स्वकल्पनाभिः बद्धाः वयं स्थिताः। अज्ञानात् चिरकालं, आयुः व्यर्थं नीतम्, गाढमोहपाशे पतिताः, अज्ञानपशुवत् पङ्के पतिताः। किमर्थं राज्येन, किमर्थं भोगैः? कोऽहम्, किमिदं सर्वम्? मिथ्यास्तु मिथ्यैव भवतु—कोऽत्र किमपि प्राप्तवान्? एवं चिन्तयन्, ब्रह्मन्, सर्वेषु भावेषु विरक्तोऽस्मि, यथा पथिकः मरुभूमौ अनिच्छुकः। तस्मात्, भगवन्, वद—किम् नश्यति, किम् पुनर्जायते, किम् वर्धते, किम् विक्रियते? जरामरणजन्मसमृद्धयः पुनः पुनः आविर्भावतिरोभावान्यन्ति। एतेषु क्षणिकेषु अवस्थासु वयं चान्ये च क्षीयामः—पश्य, वायुवेगेन पर्वतवृक्षाः इव वयं विनश्यामः। जनाः, जडवत्, प्राणवायुवेगेन सञ्चाल्यन्ते, व्यर्थं वायुनाऽपूपूरितनलकाण्डवत् शब्दयन्ति। अस्मिन्संसारदाहे, अन्तः प्रज्वलिते वह्नौ, जर्जरवृक्षः इव, मम दुःखोपशमः कथं स्यात् इति चिन्तया संतप्ये। हृदयं शिलावत् संसारदुःखेन बद्धम्, तथापि न रुदामि, स्वजनभीत्या अश्रूणि निगृहीतानि। शून्यमुखः, व्यर्थकर्मा, शुष्काश्रुः, विवेकः हृदि स्थित्वा एकाकी मां पश्यति। सदासद्रूपं स्मृत्वा, महान् मोहो मम जायते, यथा धन्यः पुरुषः, दारिद्र्यात् दूरस्थः अपि, संसारी चिन्तया क्लिश्यते। धनम्, व्योगपरायणम्, मनो मोहयति, गुणक्षयकारणम्, दुःखजालस्य कारणम्। चिन्ताजालैः विह्वलितं धनं मे न तुष्टिदायकम्; दारगृहाणि लब्धानि, भीमपाशवत् सन्ति। अनन्तदोषचिन्तनैः, क्षणभङ्गुरकारणैः, मतिः बद्धा, वनगज इव, न तुष्टिं लभते। प्रतिक्षणं, प्रतिहोरात्रम्, रजन्यां च, इन्द्रियाणि विवेकस्य चौराः, कौशलिनः, संसारं लुण्ठयन्ति; ब्रह्मवित्, कोऽत्र योधा इति वद। एषा लक्ष्मीः लोके क्रीडार्थं कल्पिता, किन्तु मोहमेव जनयति, निःसंशयं दुःखस्य कारणम् इति।