शालतालतमालवृक्षाणां समृद्धवनैः, नीलपद्मसरसां सीमाभिः शोभितं तटं, तत्र सर्पन्तीनदीपथैः सुशोभितं रमणीयं स्थलम् आसीत्। तत्र लता-विलास-गृहेषु, कम्पमानपर्णेषु, नवकुसुमगन्धेन, पद्मकाण्डसौरभेण, गन्धयुक्तं वातावरणं आसीत्। गोसमूहाः मधुरजलनदीषु समागच्छन्, वातासक्तनवपुष्पैः भूमिः शोभिता। गहनपावनवृक्षवृन्दैः गोपिता नद्योऽपि आसन्, निःसन्धिविलसल्लतापल्लवच्छत्रैः छादिताः, मालती-मालिकामधुरगन्धयुक्तोपवनानि तत्र आसन्। गन्धमत्तमधुकरसमूहाः नभः अपि छादयन्ति स्म। तत्र इन्द्रालयस्य सदृशं राजप्रासादानां सौन्दर्यं, पद्मसमूहपुष्परजः-रञ्जितं गगनम्, पर्वतानदीध्वनिनादः प्रमुदितः, श्वेतमेघानां प्रभा मालतीपुष्पसदृशी च। विलसल्लतापुष्पशोभितस्तम्भेषु, कूजनकुहूकाः विहरन्ति स्म, युवतिसमूहाः नूतनपुष्पशय्यायां विश्रान्ताः, माल्यैः शरीरं अलङ्कृतम्। सर्वत्र नवपल्लवाः प्रसारिताः, सुन्दराः, नवीनाः, वनलतावृन्देषु सजीवनपन्थाः, कोमलपर्णसमूहाः, वर्षमेघच्छन्नगृहेषु। मण्डलम् विस्तीर्णं हरितेन, यः कुहू-गन्धं निवारयति, स्तम्भेषु विद्युत्सदृशा नारीसमूहाः, नीलपद्मपुष्पगन्धयुक्तवायु, गोसमूहाः शीतलवायुनि तुष्टाः। प्रांगणे मृगशावकाः त्यक्ताः, नृत्यमत्तमयूरसमूहाः जलप्रपातकण्ठे प्रमुदिताः, गन्धमत्तवायु सर्वगन्धान् वहति, औषधदीपप्रभया सर्वत्र प्रकाशः। वायुर्विविधपक्षिसमूहैः शब्दितः, नदीनिनादः मधुरसंवादः, मुक्ताफलसमूहात् शीतलजलकणाः वृक्षलतापुल्लपर्णेषु शोभायमानाः। पर्वतप्रासादानां महिमा अनिर्वच्यः, नित्यनवपुष्पैः अलङ्कृतः। तत्र ग्रामे, द्वे देव्यः शीतलशरीरं धारयन्त्यः अवतरतुः, यथा भोगमोक्षलक्ष्म्यौ आत्मज्ञाने शान्तपुरुषे प्रविशतः। समीचीनकाले तस्य साधनस्य प्रभावेन, लीला त्रिकालदर्शिनी अभवत्, निर्मलज्ञानस्वरूपा। ततः सा स्वभावेन पूर्वजन्ममरणादिकं स्मृतवती। "हे देवि, तव प्रसादेन अत्र सर्वं पूर्वकृतं, विविधवृत्तान्तं स्मरामि," इति साऽब्रवीत्। "अत्र अहं वृद्धा, कृशाङ्गी, कृष्णवर्णा, ब्राह्मणपत्नी, शुष्कदर्भच्छेदनकृते हस्तपृष्ठोदरकठिनाङ्गी। गृहेष्वधिपतिपत्न्याः, मक्षिकामन्थनकुशला, सर्वपुत्रजननी, अतिथिसेवासक्ताऽहम्। देवब्राह्मणसज्जनपूजायाम्, घृतक्षीरानुलेपिता, गार्गरीचरुकुम्भादिपात्रशुद्धिकृते। अन्नलवणवस्त्रकुंभभाण्डगृहसेवायाम्, जामातृपुत्रपितृमातृभ्रातृपूजायाम्। गृहकार्ये, दिनरात्रिपरिश्रमेण, शरीरं क्षीणं, चिन्तासमाकुला, सततं तेनैव वाक्यं पुनःपुनः उच्चारयन्ती। 'कः अहम्? किमिदं जगत्?'—एवं प्रश्नः न जायते, स्वप्नेऽपि न, अज्ञानगृहिण्याः। तस्याः एकमेव चिन्ता—गोमयकाष्ठसंग्रहे, जीर्णकम्बलपरिधानम्, भारवाहनचिह्नाङ्गी। श्रोत्रकेशहस्ते कीटविसर्जनव्यस्तया, गृहाय शाकसंग्रहे शीघ्रगमना, अनवरतं गृहोपकार्ये। गोषु नीलनदीतरंगनम्रतृणेन भोजनं, गृहे द्वारं चन्दनकर्पूरलेपनम्। सेवकपशुविशये सदा वक्तुं सज्जा, यथासमुद्रसीमा नियमपालनाय दृढा। जीर्णपर्णवर्णकुण्डलदोलायमानकर्णा, सेवकवत्, दुःखजीर्णा, भयचिह्नाङ्गी। एवं कथयित्वा, सा पर्वतग्रामान्तरे विचरन्ती, यत्र सरस्वती स्वयम् अभिव्यज्यत। "एष पुष्पवनः रक्तवृक्षसमूहशोभितः मम; एष पुष्पमण्डपः उद्यानरूपः मम। एष पद्मसरोवरतटः वृक्षतृणसम्बद्धः मम; एष कर्णिका नाम तरणिका, यस्य पर्णानि खादितानि। एष स्थूलगात्रा, जलविहीना, मम; अष्टमे दिवसे अश्रुपूर्णनेत्रा विलपन्ती। अत्र, हे देवि, मया वाक्यं, जीवनं, स्थापनं, शयनं, कालः, दानं, ग्रहणं कृतम्। एष ज्येष्ठपुत्रः शर्मा नाम, गृहान्तरे रुदन्; एष गवः मम, मृगक्षेत्रे दुग्धं ददाति। गृहे दाहाय नियोजितं, शुष्कं, क्षाररजः-आवृतं, एष पञ्चक नाम शरीरमस्ति, घनं, गुरु। एष पाकशाला तीक्ष्णकदलीलतावेष्टिता, तृष्णासदृशी, मम; पाकशालायां स्थलं, अन्यशरीरमिव। एष सम्बन्धिनः, अश्रुपूरितनेत्राः, संसारबन्धनम्; रुद्राक्षमालिकाः अग्निसंयोगाय काष्ठं यच्छन्ति। शिलासंहतिमुक्ताफलैः निरन्तरं ताडितम्, उच्चरूपतरंगैः तटस्थलताविपुलपर्णस्पर्शः। तस्य तटे, जलफेनस्फुटितैः, कम्पमानतृणसमूहैः, फलशिलामुक्ताफलसंघट्टोत्थितफेनैः। मध्याह्नसूर्यकिरणैः हिमवत् दीप्तिः, तटे पुष्पसमूहदानाय उत्सुकवृक्षाः। किंशुकपुष्पदीप्त्या प्रवालवत्, उत्स्फुटितपुष्पसमूहैः पूर्णम्। ग्रामबालकाः फलसंग्रहे व्यस्ताः, ग्रामनदीप्रवाहे, महातरंगनिनादे निमग्नाः। जलप्रवाहेण शीघ्रं परिवेष्टिततटे, विशालपर्णछायायाम् शीतलम्।" एवं रमणीयं ग्रामं, पर्वतवनं, गृहेषु, जीवनवृत्तान्तं, लीला देवी स्मृतवती, सरस्वत्याः अनुग्रहेण, आत्मचरित्रं, ग्रामस्य सौन्दर्यं, तत्र सर्वं पुनःपुनः अनुभवति।