सर्वेषु गृहेषु मधुकरा अपगता, नीताः दूरम्; तथापि गृहमन्दिराणि अशोकवृक्षस्य प्रसन्नपुष्पैः शोणितरञ्जनसदृशैः शोभन्ते। वृक्षाः सदा सिक्ताः, पत्राणि शीतलवातेन नित्यं तुषारसिक्तानि ताजिलानि; कदम्बपुष्पाणि सप्तच्छदपल्लवसमूहेन सघनानि। केतकपुष्पाणि लतासमूहैः सन्नद्धानि, विस्तीर्णपर्णच्छायायाम् विहङ्गानां कलरवः प्रवहति। वातायनेषु गुह्यगृहेषु च शीतलवायुः प्रवहति; राजमार्गा पूर्णपद्मसरोवरश्रेणीभिः शुद्धीकृताः। घनच्छायायाम् अविच्छिन्नपल्लवैः आच्छादिते, तृणैः शीतलैः शुद्धैः समलङ्कृतं, पुष्पबिन्दवः तारा इव प्रतिबिम्बिताः। पुष्पवृष्ट्या हिमवृष्ट्या च सदा शीतलमन्दिरम्, अद्भुतपुष्पपल्लवपद्मसमूहैः शोभितम्। अन्तर्गृहाणि मार्गाः गृहान्तरेषु सदृशाः, प्राचीनकुञ्जाः मेघैः आच्छादिताः, मेघविद्युत्प्रभया प्रकाशिताः, अन्यदीपस्य आवश्यकता नास्ति। गुहासु वातरवः गम्भीरः प्रतिनादयति, चकोरशृङ्गारैः शुकमृगैः च शोभितं राजप्रासादम्। वातः कोमलपल्लवगन्धयुक्तः, श्यामलमृत्तिकासुगन्धेन, कम्पमानपल्लवान् मृदुलतया चलयति। ललितानां चटका मधुकरसङ्घाः च क्रीडन्ति, कोकिलानां कूजनं मिश्रितं जीवितं च। शालतालतमालवृक्षवनानि, नीलपद्मसरोवरान्ताः, वक्रनदीपथैः शोभिताः। लतागृहाणि कम्पितपल्लवैः, पुष्पपल्लवगन्धेन सुरभितानि, पद्मकाण्डगन्धयुक्तानि, गवां सङ्घाः मधुरोदकेषु सन्निहिताः, मृदुलपुष्पैः भूमिः शोभिता। नद्यः गहनदेववृक्षगुल्मैः आच्छादिताः, पुष्पलताछत्रैः अविच्छिन्नैः, मल्लिकामधुरसुगन्धवनानि, मधुपसङ्घाः सुरभिसन्तप्ताः मेघान् आच्छादयन्ति। इन्द्रस्य सदनसदृशानि प्रासादानि, पद्मरजः आकाशं रक्तीकृतम्, पर्वतानां नदीनां घोषः हर्षपूर्णः, श्वेतमेघप्रभा मल्लिकासदृशी। पुष्पलतासमूहैः शोभितं स्तम्भमण्डपम्, क्रीडमानाः कोकिलाः विचरन्ति, युवतिसङ्घाः नवपुष्पशय्यायाम् शिरःपादपर्यन्तं माल्यैः अलङ्कृताः। सर्वत्र नवपल्लववेष्टितं, सुन्दरं ताजिलं, वनलताव्यञ्जनमार्गाः, मृदुलपत्रसमूहाः, वर्षमेघच्छादितगृहेषु। हरितशीतलभूमिः तुषारनाशिनी, स्तम्भमण्डपेषु विद्युत्सदृशाः युवतिसङ्घाः, नीलपद्मपुष्पगन्धयुक्तवायुः, गवां सङ्घाः शीतलवायुनि सुखिताः। मृगकुञ्जाः परित्यक्ताः, मोदितमयूरसङ्घाः जलधारानिर्झरेषु नृत्यन्ति, सुरभिसन्तप्तवायुः सर्वगन्धान् हरति, औषधदीपप्रभया दीपाः विस्मृताः। विविधपक्षिसङ्घानां कलकलः, सरितां मृदुलध्वनिः, मुक्ताफलसमूहात् शीतलबिन्दवः सर्ववृक्षलतात्रिणि शोभयन्ति। पर्वतप्रासादस्य शोभा कः वर्णयितुं शक्नुयात्? सदा नूतनपुष्पैः अलङ्कृतम्। तत्र ग्रामे, तयोः देव्योः शरीरेषु अवतरतुः, अन्तःशीतलरूपेण, यथा भोगमोक्षलक्ष्म्यौ शान्तात्मनः आत्मज्ञाने प्रविशतः। कालान्तरात्, तेन साधनप्रभावेन, लीलायाः त्रिकालदर्शिता निर्मलरूपा ज्ञानमात्रस्वरूपा अभवत्। तदा सा स्वभावप्रेरणया सर्वाणि पूर्वजन्मानि, मृत्युपुनर्भवप्रभृतीनि, स्मरति। हे देवि, तव अनुग्रहात्, एतत् स्थलम् दृष्ट्वा, सर्वं यदत्र पूर्वं घटितम्, सर्वकर्म विविधपरिस्थितिं स्मरामि। अत्र अहं वृद्धा अभवम्, कृशाङ्गी कृष्टवर्णा, ब्राह्मणपत्नी, दर्भच्छेदनक्लेशात् हस्तपार्श्ववदना रूक्षिता। गृहस्वामीपत्नी, नवनीतमन्थनकुशलाः, सर्वबालानां जननी, अतिथिसन्तोषजननी। देवब्राह्मणसज्जनपूजायाम् निष्ठा, घृतदुग्धानुलेपिता, गर्गरीचरुकुम्भादिपात्रशुद्धिकृत्ये नित्यनियुक्ता। अन्नलवणवस्त्रपात्रकक्षसङ्ग्रहणेन सदा व्यस्ताः, जामातृकन्याभ्रातृपितृमातृपूजायाम् नित्यम्। गृहकार्यम् दिवानिशं कालेन शरीरं जीर्णम्, चिन्तितवाक्यम् पुनःपुनः आवृत्तम्। "कः अहम्? किम् इदं जगत्?"—एवं प्रश्नः न जायते, न स्वप्ने अपि, तस्याः मूढा गृहिण्याः। तस्याः एकमेव चिन्ता—गोमयकाष्ठसङ्ग्रहः, जीर्णकम्बलवस्त्रेण आवृता, भारवाहनचिह्नाङ्गिनी। कर्णकेशहस्तेषु कीटविपाकनिराकरणेन नित्यव्यस्ता, गृहाय शाकसङ्ग्रहणाय शीघ्रगमना। गवां तृणसम्पादनं नीलनदीतरङ्गसिक्तं, गृहद्वारे चन्दनचिह्नं नित्यं योजयति। सेवकपशुव्यवहारे सदा वाचालता, नियममर्यादायाम् अचलता, यथा समुद्रसीमा। जीर्णपर्णकर्णकुण्डलदोलायमानचिह्ना, दास्यः दुःखजीर्णा, भयक्लेशचिह्नयुक्ता। एवं उक्त्वा, पर्वतग्रामगुहायां विचरन्ती, चलन्ती, सरस्वती स्वयम् तस्याः पुरतः प्रादुरभवत्। "एष पुष्पवनः रक्तवृक्षसमूहैः अलङ्कृतः मम; एष पुष्पमण्डपः उद्यानरूपः मम। एष पद्मसरोवरतीरः वृक्षतृणसङ्घेन आवेष्टितः मम; एष तर्णिका कर्णिका नाम्ना, यस्य पत्राणि खादितानि। एष दरिद्रा, स्थूलता क्षीणा, जलविहीना, मम; अद्य अष्टमे दिवसे सा अश्रुपूर्णनेत्रा रुदन्ती। अत्र, हे देवि, मया उक्तं, जीवितं, स्थितं; अत्र शय्या, कालव्यतीतिः, दानम्, ग्रहणम् च।" एवं पर्वतग्रामस्य शोभा, तस्याः पूर्वजीवनवृत्तान्तः, देव्योः अवतरणम्, लीला देवी ज्ञानसिद्धिः, स्मृतिसञ्चारः, सरस्वत्याः साक्षात्कारः च, सर्वं एकस्मिन् पुण्यस्थले समवर्तत।