तत् एव मण्डपं, तद् रिक्तं व्योम, सः भूमिं चतुर्भिः समुद्रैः परिवृतां अनुभवति स्म। तस्य भूमिस्थाने, यः व्योमस्वरूपः आसीत्, सः अरुन्धत्याः सह राजनगरं राजमहलम् च अनुभवति स्म। तत्र लीलानाम्नी काचित् उत्पन्ना, सा ज्ञानं पूजयामास; ज्ञानसहितया सा अद्भुतं रम्यं च व्योम अतीत्य प्रवृत्ता। हस्तमात्रव्याप्ते गृहान्तरे सा अन्यं ब्रह्माण्डं, पर्वतं, इन्द्रस्य महलम् च प्राप्तवती। सः ब्रह्माण्डात् निर्गत्य स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, यथा शय्यायां शयानः पुरुषः स्वप्नात् अन्यं स्वप्नं गच्छति। एतत् सर्वम् केवलं चैतन्यस्य प्रकाशः, शून्यमात्रं; न ब्रह्माण्डं, न जगत्, न भित्तयः, न दूरी अस्ति। केवलं तस्य स्वचित्तमेव प्रकाशते, उभयोः अपि तद् मोहकं; कुत्र ब्रह्माण्डं, कुत्र संसारः, यदा सर्वम् केवलं संस्कारात् उद्भवति। एषा ज्ञानस्य आकाशः निःसङ्गः अनन्तः च; यत् स्वचित्तेन चलितं, तत् प्रकटते, यथा वातः कम्पनबलात् चलति। चैतन्यस्य व्योम अजन्मा शान्तः सर्वत्र सर्वदा; केवलं मनसैव जगत् स्वयमेव स्वयम् प्रकटते। जाग्रतः जनस्य एषा आकाशात् अपि रिक्ता; अजातस्य पर्वतस्य दृढत्ववत् सुदृढा। यथा स्वप्ने गृहस्थस्य तेजोमयी नगरी प्रकटते, तथा चैतन्यसारस्य मध्ये एषा असत्यं जगत् उज्ज्वलं प्रकाशते। मरीचिका जलवत्, कङ्कणरूपं सुवर्णवत्, असत्यं जगत् सत्यमिव दृश्यते, दृश्यता आत्मनि उद्भवति। एवं तयोः कन्ययोः चिन्तयन्त्योः, सौम्यरूपे, गृहात् निर्गत्य बाह्ये जगत् सुशोभितया गत्याः सन्दर्शयामास। ग्रामजनान् अदृष्ट्वा, अग्रे पर्वतं अपश्यताम्, यस्य गुहाः व्योमेन आलिङ्गिताः, शिखराणि सूर्यकिरणैः स्पृष्टानि। सः पर्वतः अद्भुतवनवस्त्रैः आवृतः, विविधवर्णपुष्पैः शोभितः, पक्षिणां गीतैः, बहूनां जलप्रपातानां कम्पनैः च जीवितः। तत्र पुष्पसमूहाः, केसररञ्जिताः मेघाः, पक्षिसमूहाः शिलातटेषु विश्रान्ताः। सर्वनदीतीरेषु विस्तीर्णैः सारवञ्जुलवृक्षैः गुप्ताः, वातः अपूर्णशिलासु, गह्वरेषु, नृत्यन्त्याः लतासु च क्रीडति। मेघाः पुष्पराशिवत् व्योमं आवृत्य, वर्षजलं गह्वरेषु सञ्चितम्, दीर्घनद्यः मुक्ताफलसमूहैः वहन्ति। वातः चलनवृक्षसमूहेषु कम्पनं कृत्वा दिशां सीमायाः छायां चालयति, वनान्ते घनवृक्षच्छायया शीतलता नित्यं अस्ति। तदा तौ कन्ये स्वयम् पर्वतग्रामं अपश्यताम्, यथा दिवः खण्डः भूमौ पतितः। तत्र नलिनतालसरोवराणां पूर्णं जलं नदीनालिकाः वहन्ति, पक्षिणां वक्रचञ्चवः गीतं गायन्ति, गुहागह्वरेषु तेषां शब्दः प्रतिध्वनितः। वनानि गोसमूहानां गम्भीरनादैः, भीमैः गर्जितैः, मधुकण्ठैः भ्रमरैः, घनवृक्षैः, छायया, घनवातैः शीतलितानि। सूर्यकिरणाः अल्पं प्रवेशयन्ति, कुहनेन धूलेन च छादितानि, पुष्पसमूहानां मध्ये छायया आवृतम्। विस्तीर्णा श्वेतप्रपाताः शिलातटेषु पतन्ति, यथा मथितं क्षीरसागरं पर्वतैः निपातितम्। गृहाङ्गणे महाफलयुक्तवृक्षाः, घनफलसमूहैः दीप्ताः, पुष्पसमृद्धिं संचितवन्तः। वृक्षाः शीघ्रकम्पनवातैः कम्पिताः, जिङ्कारः उत्पन्नः, रसपूर्णाः, पुष्पवृष्टिं वितरन्ति। पक्षिणः कश्चित् गुह्यः, कश्चित् सावधानः, शिलाशिखरात् जलधारया कम्पितः, मन्दस्वरेण शब्दं कुर्वन्ति, निर्भयः। नदी पक्षिणां चलनैः प्रवाहानुगैः पूर्णा, तीरविलोलतरंगस्य फेनं आस्वादितु इच्छन्ति। बालकाः, यः तल्लिखितपलाशशृङ्गे विश्रान्तं काकं दृष्ट्वा, वृद्धग्रामजनैः चूर्णीकृतं इक्षुरसखण्डं विक्षिपन्ति। ग्रामबालकाः पुष्पमालाभिः भूषिताः, वस्त्राणि पुष्पसमूहैः समर्पितानि, घनकदम्बनीमवृक्षान्ते छायया शीतलिताः। ग्रामसुन्दरीणां कर्णेषु मधुकण्ठः शब्दः, शुक्लवस्त्राणि धृत्वा, ग्राममार्गेषु भ्रमन्त्यः, क्षुधया दुर्बलिताः। एकान्तं इच्छन्त्यः, कर्णयोः उच्चसंवादैः, नदीतरंगनादैः च क्लान्ताः। बालकाः, मुखहस्तयोः दधिना लिप्ताः, अधरेषु पुष्पमालाः, नग्नाः, गोमयमृदया च चिह्निताः, गृहाङ्गणे कोलाहलम् जनयन्ति। तटे जलेन रेखाः लिखिताः, तरंगैः हरिततीरे लताः कम्पिताः, ताः वहन्ति। मधुकण्ठाः दधिमक्षिकाः गन्धेन मन्दिताः, ग्रामबालकाः अश्रुनिर्दग्धवस्त्रैः प्रातःभोजनार्थं याचन्ति। महिलाः हास्येन, विकीर्णकेशाः, क्रीडया व्याकुलिताः, बालकाः गोमयजलधारया रुष्टाः, हस्तैः चक्राकारं कुर्वन्ति। गृहाङ्गणे मयूरपिच्छैः, काकपक्षैः, गोपुच्छैः विक्षिप्तम्, गृहद्वारमार्गाङ्गणे मालतीपुष्पपात्रैः आवृतम्। गृहसमीपे पुष्पसमृद्धवृक्षाः, प्रतिदिनं पुष्पाणि पतन्ति, भूमिं गुल्फपर्यन्तं पुष्पवस्त्रैः आवृतम्। शालिनीपुष्पवनानि, मृगसमूहाः, तृणसमूहाः यत्र हरिणशावकाः शय्यां कुर्वन्ति, गुञ्जालतासु मधुकण्ठाः गुञ्जन्ति। कत्रचित् वत्साः एककर्णं कम्पयन्ति, मधुकण्ठाः गोपालैः दधिशेषं आस्वाद्य मन्दगुञ्जनं कुर्वन्ति। एवं तौ कन्ये, अद्भुतं पर्वतग्रामं, चैतन्यप्रकाशे अनुभवामास।