बहुकालं समुद्रतीरगुहासु, तिमिङ्गिलवद् अहं स्थितवान्, तरङ्गमालासु निनादितवनान्तरेषु चिरकालं वासं कृतवती। ततो हंसराजवद् अहं पद्मिनीकान्तारेषु, मन्दमरुत्संवाहितपत्त्रपुञ्जेषु, क्रीडन्ती सञ्जातास्मि। शाद्वलशय्यासु मृदुलमन्दोलनं निरीक्ष्य, क्लान्तः कश्चन मक्षिकयुग्मः तत्र निपतितः मया दृष्टः। कम्पिततरङ्गपरिप्लुतवारिषु, नृत्यमानतरङ्गशिखरैः स्पृष्टेषु, गिरिकन्दरान्तः प्रवहदम्बुवल्लरीसहिता विचरन्ती अभवम्। गन्धमादनमन्दरमन्दिरेषु सुरभिसंमोहिता, नववयस्कविद्याधरः तस्या पादयोः पतितः। कामवशात् चिरकालं चन्दनचूर्णसिक्तशय्यायां शयानाहं, दर्पणमण्डलमणिमयूखवत् इह च तत्र च परिवर्तमाना। विविधानां योनिषु अनन्तदुःखरूपैः विक्षिप्ताङ्गी, उत्थानपतनयुक्तचित्ता, दीर्घसंसारनद्याः शीघ्रवेगेन, विधिवातनियोजिता, वह्यमाना। कठिनमणिमयप्रकर्षात्, ब्रह्माण्डस्य घनभित्तेः, कोटियोजनविस्तीर्णस्य, कथं युवां निष्क्रान्तौ इति मम जिज्ञासा। कुत्र तत् ब्रह्माण्डं, कुत्र तस्य भित्तिः, कुत्र सा वज्रसारता? नूनं देवी, युवां राजमहान्तर्गताकाशे एव स्थितौ। तस्मिन् एव गिरिग्रामे, तस्मिन्नेव गृहे, वसिष्ठनाम्ना ब्राह्मणः स्वराज्यं भुङ्क्ते। स एव मण्डपः, सा एव रिक्ता देशः, तेन चतुर्सागरपरिवृतां पृथिवीं अनुभूतवान्। तस्यां भूमौ, या आकाशसाररूपा, सः अरुन्धत्याः सह राजपुरं राजमहालयं च अनुभूतवान्। तत्र लीलानाम्नी जाता, या ज्ञानं पूजितवती, सा च ज्ञानसहित्या अद्भुतमनोज्ञं व्योम अतिक्रान्तवती। हस्तमात्रव्यवधाने, गृहान्तराले, सा अपरं ब्रह्माण्डं, गिरिं, इन्द्रस्य च महालयं प्राप्तवती। सः ब्रह्माण्डात् निर्गत्य स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, यथा शय्यायां शयानः पुरुषः स्वप्नान्तरं याथार्थ्येन गच्छति। एतत् सर्वं केवलं चैतन्यविकासः, शून्यमात्रं; न ब्रह्माण्डं, न जगत्, न भित्तयः, न दूरी। केवलं स्वचित्तमेव प्रकाशते, उभयोः अपि समं मनोहरं; कुत्र ब्रह्माण्डं, कुत्र संसारचक्रं, यदा सर्वं संस्कारमात्रोत्थम्? एषा ज्ञानस्य दिक् निरुद्धा अनन्ता च; यत् स्वचित्तेन सञ्चालितं, तत् एव प्रकाशते, यथा कम्पनबलात् वातः सञ्चलति। चैतन्यस्य व्योम अजातं, शान्तं, नित्यं सर्वत्र च; मनसा एव जगत् स्वयमेव स्वान्तः प्रकाशते। बुद्धस्य, एतत् आकाशादपि शून्यतरं; अबुद्धस्य, वज्रगिरिसमानं स्थूलनिश्चलं च। यथा स्वप्ने गृहस्थस्य कान्तिपुरी दृश्यते, तथा चैतन्यसारान्तर्गते असत्यं जगत् उज्ज्वलं प्रकाशते। यथा मरीचिकायां जलम्, सुवर्णे कङ्कणरूपता च, तथा एतदसत्यमपि सत्यमिव दृश्यते, दृश्यता चात्मनि उत्पद्यते। एवं ताः कन्यके द्वे चिन्तयन्त्यौ, सुशोभितवपुषी, गृहात् निर्गत्य, सुरम्यैः मृदुलैः पदैः बहिः प्रतस्थाते। ग्रामजनैः अदृष्टे, ताः पुरतः पर्वतम् अपश्येताम्, यस्य गुहाः व्योम्ना स्पृष्टाः, शिखराणि च सूर्यबिम्बेन आलिङ्गितानि। सः पर्वतः अद्भुतवनच्छदेन आच्छन्नः, नानावर्णपुष्पसमृद्धः, नानापक्षिसंकीर्णः, बहुवर्षाजलप्रवाहैः कम्पितः च। तत्र अद्भुतपुष्पसमूहाः, केसररञ्जितमेघाः, अभ्रशिलाशिखरस्थपक्षिसंघाः च दृश्यन्ते। सर्वनदीतीराणि विस्तीर्णैः सारवञ्जुलवृक्षैः आच्छादितानि, वातः अपूर्णशिलासु, कन्दरासु, नृत्यलतानां मध्ये क्रीडति। मेघाः पुष्पसमूहवत् व्योम आच्छादयन्ति, वर्षजलानि खण्डेषु संचितानि, दीर्घनद्यः मणिमुक्तापुञ्जान् वहन्ति। वातः चलद्वृक्षवनानां पंक्तीः कम्पयति, दिशाम् अन्तान् च सञ्चालयति, वनान्तशाखानां छायया शीतलता सततम् उपलभ्यते। ततः ताः कन्यके तं गिरिग्रामं स्वयम् अपश्येताम्, यथा स्वर्गखण्डः नभः पतितः स्यात्। स्रोतांसि सरांसि च पूर्णजलानि वहन्ति, यत्र वक्रचञ्चुपक्षिणः गायन्ति, गुहाकन्दराणि तेषां निनादैः प्रतिध्वनितानि। वनानि गोवृषसंघघोषेण निनादितानि, भीमघनरवयुक्तानि, भ्रमरध्वनिसम्पूर्णानि, गहनच्छायया शीतलानि। सूर्यरश्मयः कठिनेन कुहरेण, धूलिना च, विरुद्धाः, पुष्पसमूहान्तरवर्तिनि छायायाम् अन्तर्धीयन्ते। विपुलधवलधाराः शिलासु पतन्त्यः, क्षीरसागरमथनकाले पर्वतैः क्षिप्तमिव विभान्ति। मण्डपेषु महाफलभारयुक्तवृक्षाः, पुष्पसमृद्धिमिव संचित्य, शोभमानाः दृश्यन्ते। वृक्षाः शीघ्रकम्पितवातैः झणझणायमानाः, स्रवद्रससमृद्धाः इव, पुष्पवृष्टिं वितन्वन्ति। पक्षिणः केचित् गुह्याः, केचित् सजगाः, शिलाशिखरात् आकस्मिकजलधारया चञ्चलिताः, मन्दस्वरेण शब्दयन्ति, भयहीनाः। नद्यां पक्षिणः प्रवाहवर्त्मानुगामिनः, लोलतरङ्गशिखरस्पर्शेण उत्सुकाः। बालकाः, उच्चताडिवृक्षस्थकाकदर्शनात् विस्मिताः, वृद्धग्रामवासिभिः उपभुक्तइक्षुकाण्डखण्डान् विक्षिपन्ति। ग्रामबालाः पुष्पमालाभूषिताः, पुष्पवस्त्रधराः, कदम्बनिम्बबदरगहनवनान्तः शीतलछायायां विश्रान्ताः। एवं ताः कन्यके, अद्भुतं पर्वतग्रामं, रमणीयवनानि, नद्योऽपि पुष्पवनानि च, स्वयम् अनुभूय, विस्मयेन तिष्ठतः।