स एव मनुष्यः, भोगतरङ्गविवर्तैः चित्तेन क्षुभ्यमानः, आलस्येण आचरितं मलिनीकृत्य, संसारसागरे कूर्मवत् स्थितः। स राजा, विविधानि कठिनानि कार्याणि कुर्वन् अपि, स्वप्रभायामेव स्थित्वा निद्रां यायात्, संसारमोहात् न जागर्ति। स एव, "अहं स्वामी, अहं भोक्ता, अहं सिद्धः, अहं बलवान्, अहं सुखी" इति मन्यमानः, अनन्तमहापाशेन बद्धः, तस्य वशे एव आगतः। अतः, वद मे, सुन्दरी, कः पतिः त्वां समीपं नयति, यथा वनात् गन्धरेखां वातः वनान्तरं नयति? एषः संसारः, वत्से, अन्यः एव—एष ब्रह्माण्डमण्डपः; सर्वेऽपि व्यवहारपाशाः अन्यजातीयाः। एते संसारमण्डलानि, इह समीपस्थानीव दृश्यन्ते, परन्तु असंख्येययोजनविस्तारैः पृथक्कृतानि। पश्य, तव पुरतः, तेषां रूपाणि शुद्धाकाशमात्राणि; तेषु अनन्तकोटिमेरुमन्दराः स्थिताः। प्रत्यूषे च चेतनाया अन्ते, अण्वपि सृष्टिसमूहाः निरोधेन उत्पद्यन्ते, प्रकाशरश्मिवद् दीप्तिमन्तः सन्ति। एते महानि ब्रह्माण्डानि अपि, आदौ विस्तीर्णानि सन्ति, तुलायां तिलपरिमाणमपि न भवन्ति। यथा गगनं रत्नपर्वतमृगवनदीप्त्या शोभते, तथा चेतना अपि, पृथिव्याद्यभावेऽपि, जगदिव प्रकाशते। अत्र केवलं विज्ञानमेव दीप्तिमान्, 'जगद्' इत्यादिनाम्ना; सृष्ट्यादौ पृथिव्यादिकारणं किमपि नास्ति। यथा नदीमध्ये तरङ्गः पुनः पुनः जायते, तथा अस्य जगतः रूपव्यवस्थाः सन्तः उत्पद्यन्ते। एवं, जगन्मातः, अहम् अत्र मृतः; मम जन्म राजसप्रकृतिः, न तामसः, न सत्त्विकः। ब्रह्मणः पतनात् आरभ्य, अहं अष्टशतानि जन्मानि अतीतानि; अद्य मम पुरतः ये योनिसमूहाः दृष्टाः। संसारचक्रे, हे देवी, कदाचित् अन्यस्मिन्लोके पद्मवने भ्रमरः, पुनः विद्याधरकन्यायाम् अग्रणी आसीत्। दुष्टवृत्तिदोषात्, मानुषस्त्री अभवम्; अन्यस्मिन्संसारमण्डले ताङ्गणपतिस्नेहिता अभवम्। करञ्जकुञ्जजम्बीरकदम्बवनान्तरे निवसन्ती, पत्राम्बरधारिणी, कृष्णवर्णा, शबरी अभवम्। अरण्ये वसन्ती, वनवासात् सरलस्वभावा, लता अभवम्; गुलूचफलसदृशनेत्रा, हस्तयोः पत्राणि धारयन्ती, वने वसन्ती। तत्रैव आश्रमलता, मुनिसंनिध्येन पाविता, दावाग्निना दग्धा, तस्य महर्षेः कन्या अभवम्। स्त्रीत्वफलदायककर्मणः परिणामात्, शतसंवत्सराणि सुराष्ट्रे शोभनः राजा अभवम्। राजदोषात् तालमूलकन्दरगहनेषु, नवसंवत्सराणि कुष्ठपीडितः नकुलः अभवम्। अष्टसंवत्सराणि सुराष्ट्रे, हे देवी, गवि अभवम्, पापकृताम् जनानाम् दुराचारैः, अज्ञगोपबालानाम् क्रीडावाक्यैः पीडितः। पक्षिरूपेण, विपिने रिपुना जालेन बद्धः, महता दुःखेन मुक्तः, यथा इमे कामाः अद्य छिद्यन्ते। पद्मस्य अङ्के भ्रमरेण सह विश्रान्तः, नवपद्मकोषशय्यायाम् रहसि परागं सेवन्तः। मृगदृष्ट्या सुन्दराक्ष्या सह गिरीन्द्रशिखरेषु विचरन्, रम्ये कुटजे, मृगयुभिः प्रहृतः। सर्वतोऽपि, समुद्रतरङ्गैः वह्यमानः, मत्स्याश्वकूर्मनिनादैः चतुर्दिशं व्याप्य, अहम् अपश्यम्। चर्मण्यम् अपि तटे, मधुरगानया सह, पिबन्, साधुभिः सत्पुरुषैः परिवृतः, रमणीयसंगमे स्वतन्त्रः आसम्। तालतमालवनान्तरे, चलमुखनेत्रया स्त्रियाऽपि सह, प्रियाम् अपश्यं, तस्याः विलासदृष्टिभिः मोहितः। कनकस्रवन्मार्गसदृशकुम्भस्थनया सह, दिव्यभृङ्गैः—देवैः—स्वर्गह्रदनर्तकी रमिता। रत्नकाञ्चनमृत्तिकायाम्, मणिमुक्ताविचित्रायाम्, मेरुमणिप्रदेषे, वाञ्छितवनान्तरे, यौवनसख्याऽपि सह रमणम्। कूर्मवत् दीर्घकालम्, समुद्रतीरगुहासु, तरङ्गनिनादवनान्तरे स्थितः। राजहंसत्वेन, पद्मस्तम्बपर्यङ्के, सरसिजसुगन्धिमारुते, पत्रसमूहेषु क्रीडितम्। तृणदलदोलायाम् मृदुलविलोलनम् पश्यन्, तत्र श्रान्तमक्षिकयुग्मम् अनाथम् अपश्यम्। कम्पमानतरङ्गजलास्व्, नृत्यच्छटाभिः स्पृष्टासु, पर्वतान्तरसलिले, नवजलवल्लरी सह विचरितम्। गन्धमादनमन्दरमन्दिरेषु, सुरभिसंयुक्तः, कामवशात्, नववयस्कविद्याधरः पादयोः पतितः। विरहवेदनया पीडितः, दीर्घकालम् चन्दनपांसुना सिक्तशय्यायाम्, दर्पणचन्द्रांशुवत् परिवर्त्यमानः। चित्तं मोहवशात् उत्थाय पतित्वा, अङ्गानि दुःखरूपैः विक्षिप्तानि, नानायोनिषु दुःखदायिनि, दीर्घसंसारनद्याः तीक्ष्णवाहिन्याः प्रवाहे, दैववायुनाऽनिवर्येण नीतः। कठिनवज्रकर्कशगर्भे, घनब्रह्माण्डभित्तौ, कोटियोजनविस्तीर्णायाम्, कथं युवां निर्गतौ? कुत्र ब्रह्माण्डं, कुत्र तस्य भित्तिः, कुत्र वा वज्रकठिनता? नूनं, हे देवी, युवां राजगृहस्य अन्तराकाशे एव स्थितौ। तस्मिन्नेव पर्वतग्रामे, तस्मिन्नेव गृहे, वसिष्ठो नाम ब्राह्मणः स्वराज्यं भुङ्क्ते।