यौवनस्य प्रभाते, यत्र यत्नशमयोः सौम्यसमन्वयेन शोभिता अवस्था, तत्र रामः, रघुवंशसम्भूतः, प्रायः सर्वाभिलाषैः सन्तुष्टः, निर्व्यग्रः, निष्क्लेशः, स्वाभाविकेनैव सौख्येन विराजमानः आसीत्। स जगतः प्रवृत्तिं विचिन्त्य, शुद्धगुणानां क्षेत्रे सञ्चरन्, एकैकमाहात्म्येन धृतः, धर्मगुणैः परितः परिवेष्टित इव, स्वभावस्य महत्त्वं धारयन् बभूव। तस्य अन्तःकरणमपि शुद्धसत्त्वसम्पन्नं, शान्तभावेन परमोत्कर्षं प्रकाशयद्, गुणसमूहैः भूषितं सम्यक् आसीत्। एवं गुणसमृद्धः स रामः, दूरादेव शुक्लवस्त्राभरणैः विमलैः स्फुरद्भिः शोभमानः, रघुवंशजः, समुपस्थितः। स मणिमुकुटस्य चलच्छायया शोभितशिराः, गिरिशिखरस्य महिम्ना भूमिं कम्पयन्निव, सुमनोहरमौलिना, सस्मार। प्रथमं पितरं प्रणम्य, ततः पूज्यऋषीन्, ब्राह्मणान्, बान्धवान्, श्रेष्ठगुणैः विशिष्टान् आचार्यांश्च स विनयपूर्वकं प्रणामं कृतवान्। स्वयमेव सान्त्वनवचोभिः, स्नेहेन च, प्रजाजनानां प्रणामान् प्रतिगृह्य, ऋषीणां आशीर्वादान् लब्ध्वा, शान्तचित्तः, दिव्यरूपसमुज्ज्वलः, पितुः पावनसमीपं जगाम। स तु राजा, रामस्य चरणयोः भक्तिपूर्वकं स्थितं दृष्ट्वा, शीघ्रमेव तस्य शिरसि स्नेहपूर्वकं आलिङ्गनं कृत्वा, पुनः पुनः चुम्बनं च अकरोत्। तद्वद् शत्रुघ्नलक्ष्मणाभ्यां अपि, रिपुघ्नाभ्याम्, राजहंस इव कमलयुग्मं, गाढस्नेहेन आलिङ्गनं कृतवान्। ततः राजा ‘मम अङ्के उपविश’ इति वचनं उक्त्वा, रामः तत्रैव भूमौ परिचारकैः विच्छादिते वस्त्रे उपवेश्य स्थितवान्। पुनः राजा रामं सम्बोध्य उवाच—‘पुत्र, त्वं विवेकसम्पन्नः, गुणानां पात्रं, पण्डितवत् परिपक्वचित्तः, दुःखेन न बाध्यसे। वृद्धजनैः, ऋषिभिः, आचार्यैः उक्तधर्मोपदेशानां अनुवर्तनात् एव शुभगतिः लभ्यते, न तु मोहानुसरणेन। महती अपि आपद्, यावत् चित्तं मोहव्याप्तिं न यच्छति, तावत् दूर एव तिष्ठति। राजपुत्र, महाबाहो, त्वमेव वीरः; त्वया इमे विषयरूपशत्रवः, दुरन्तराः, दुरतिक्रम्याश्च, विजिताः। किं त्वं, विज्ञानयोग्यः सन् अपि, अज्ञानिन इव, मोहसागरस्य घनतरङ्गमन्दाकिन्यां निमज्जसि? नीलोत्पलविसरनयन, मनःकृतकारणं त्यक्त्वा, केन हेतुनाऽसि विमूढः? कस्य आधारः तव दुःखानि, कत्यानि, केन, किमर्थं वा, गृहं चौराः इव, ते मनसि संतापं कुर्वन्ति? त्वं दुःखार्तानां परमा शरणिरिति अहं मन्ये; यः हि आपदि धीरः लभ्यते, तस्य दुःखानि पराजितानि भवन्ति। शीघ्रं यत् इच्छसि, तत् वद, निष्पाप, तत् सर्वं प्राप्स्यसि; तेन तव सर्वाणि दुःखानि पुनः भग्नानि भविष्यन्ति।’ इत्येवं गुणयुक्तार्थयुक्तं राजर्षेः वचनं श्रुत्वा, रघुकुलनन्दनः, प्रियलक्ष्यसिद्ध्याश्वासेन, मेघागमने मयूर इव, दुःखं विसृज्य, प्रमुदितः अभवत्। एवं महर्षिणा पृष्टः, आश्वासितश्च राघवः, स्निग्धानि, मृदूनि, स्थिरार्थयुक्तानि वचनानि उवाच—‘भगवन्, त्वया पृष्टः सन्, यथाशक्ति वदामि, यद्यपि अज्ञः अस्मि; कः हि सत्पुरुषवचनं अवमन्येत? अहम् अत्रैव पितुः गृहे जातः, शनैः वृद्धिं प्राप्य, विद्यां सम्पाद्य, अधुना स्थितः। ततः, शुभाचारनिष्ठः सन्, भुवनस्य समुद्रपर्यन्तस्य तीर्थयात्रां कृत्वा, पृथिवीं परिभ्रमितवान्। ततो मम विवेकः, तीव्रतरः सन्, संसारासक्तिं तटं प्रवाह इव अपोहितवान्। विवेकपूर्णचित्तः सन्, विषयेषु स्वादरहितया बुद्ध्या, इदं चिन्तितवान्—‘किं नाम एषा संसारवर्त्मनि सुखशब्देन निर्दिष्टा वस्तु? जनाः जायन्ते मरणाय एव, म्रियन्ते पुनर्जन्माय एव। चराचराणि सर्वाणि स्वस्वस्थितौ एव तिष्ठन्ति; आपदाधिपाः, पापकृत् संकल्पाः, सम्पदः च, स्वस्वदेशे एव स्थिताः। अवमानदण्डवत्, मनसः कल्पनया एव, आपदः संकल्पाः च, अन्योन्यं न सम्बद्धाः, संयान्ति। इयं मनोनिष्ठा जगति, भोग्यत्वेन दृश्यते; किन्तु मनः स्वयमेव असत्यं इव; तर्हि केन वयं मोहिताः? अहो, वयं खलु दुःखिनः, असत्ये विक्रयिताः, मोहवशात्, दूरवनान्तरे मृगाः मरीचिकाजलं धावन्त इव, भ्रान्ताः। न कश्चित् अस्मान् विक्रीणीते, तथापि विक्रयितानिव वर्तामहे; सर्वे अपि वयं, सत्यम् ज्ञात्वापि, मोहिताः एव। किम् एते भोगाः दुर्लभाः? मरणमोहात्, निदर्शनबद्धाः सन्तः, व्यर्थं बद्धाः स्मः। दीर्घकालं अज्ञानात्, जीवनं व्यर्थं कृतम्, गाढमोहपाशे पतिताः, गर्ते पतितपशुवत्, मोहिताः स्मः। किं मे राज्येन, किं वा भोगैः? कोऽहम्, किमिदं सर्वं जातम्? यदसत् तत् असत्यं स्थातुं अर्हति—कः खलु किमपि प्राप्तवान्? इति चिन्तयन्, हे ब्रह्मन्, सर्वेषु भावेषु अनभिलषितः अभवम्, यथा पथि यात्री मरुभूमौ अभिलाषं न करोति। अतः, भगवन्, ब्रूहि—किम् नश्यति, किम् पुनर्जायते, किम् वृद्धिं विकारं च प्राप्नोति? जरामरणजन्मसमृद्धयः, पुनः पुनः अभिव्यक्त्यभावनया, परिभ्रमन्ति। एतेषु क्षणिकेषु भावेषु, वयं च, अपराश्च, क्षीयामहे—पश्य, यथा पर्वतवृक्षाः वातेन क्षिप्यमाणाः, तथा वयं क्षयाय गच्छामः।