यथा वनदेव्यः स्वानुग्रहमिव दत्त्वा गृहस्थस्य दुःखानि प्रशम्य, स धर्मे परमेष्ठित्वेन प्रतिष्ठितः। तत्र सरस्वती मुक्तमण्डपे संलीनाऽभवत्, सा च खे-इव-वपुषि स्थितायै, या स्मयमानाय मौनिन्यै, लीलया सन्ददर्श वाक्यम्। तयोः संवादः स्वप्नकल्पनायाम् अक्रियायाः व्यर्थत्वे बभूव—यथा अस्मिन्लोके कर्माणि फलं प्रति क्रियन्ते, एवं तयोः संवादः प्रवृत्तः। न भूम्या न नाड्याः नापि प्राणैः, तयोः परस्परं संवादो जाता; तस्य संवादस्य अनुभूतिः स्वप्नकल्पनायामिवैव। यत् ज्ञातव्यम्, तत्सर्वं सम्यग्ज्ञातम्; द्रष्टव्यम् अपि दृष्टम् ऋषेः चित्तेन। एवं ब्रह्मणः सत्त्वम्—किं पुनरन्यद् पृच्छसि? लीला पृच्छति—मम स्वर्गस्थस्य पतिं यत्र स राजा, तत्र मम दर्शनं तैः न दृश्यते, किंच मम पुत्रेणात्र अहं दृश्ये? तदा प्रत्यवदत्—अभ्यासाभावे स्नेहे, द्वैतनिश्चयो न निवृत्तः, ऋतुसन्धौ ऋतौ यथा न समाप्तिः। योऽद्वैतं न प्राप्तवान्, तस्य अद्वैतकर्म न युक्तम्; तपस्विनः छायाङ्गानुभवो न स्यात्। लीले, अभ्यासाभावे तत्र लयः नाभूत्; स्थित्युत्पत्तौ तव सत्यसंकल्पशक्तिः नासीत्। अधुनापि तत्त्वानुभवेन ता एव इच्छाः मम समुपागतानि; तव 'साक्षात्करोतु' इति कामना सुसिद्धा। यदि त्वं पतिं समीपं गच्छसि, तदा तेन सह विहारः यथापूर्वं प्रवर्तिष्यते। अत्रैव राजगृहरन्ध्रे, मम पतिः ब्राह्मणोऽभवत्; अत्रैव मृतः भूभृत् अभवत्। अत्रैव संसारे, पृथिव्याः अन्ये देशे, राजधानीपुर्यां, अहं राणी प्रतिष्ठिता। अत्रैव अन्तःपुरे, मम पतिः राजा तत्र मृतः; अत्रैव पुनः स राजा जातः। स पृथिव्याः सिंहासनं प्राप्तवान्, नानादेशाधिपतिः अभवत्; एतत्सर्वं क्षणमात्रे अत्रैव प्रतिष्ठितम्। अस्मिन्नेव गृहाकाशे, सर्वे लोकाः ब्रह्माण्डस्य स्थिताः, यथा लघुकुटिकायां बहूनि सर्षपाणि तिष्ठन्ति। अहं मन्ये—तद् स्थानं न दूरम्; स मम पतेः प्रदेशः। कदाचित् सः मम समीपे दृश्यते, यथा अहं पश्यामि—त्वमपि तथैव कुरु। हे पृथिव्याः अरुन्धत्याः दुहितरि, तव पतयः त्रयः नाम्ना, अथवा बहवः, शतानि अपि। तेषां त्रयाणां निकटस्थः, एकः द्विजः भस्मीकृतः; राजा माल्यवस्त्रधारी अन्तःपुरे शयानः। अस्मिन्संसारनाटके तृतीयः, भूमिपः, महाभवसागरे पतितः, संसारवह्नौ भ्रमति। तस्य मनः भोगतरङ्गचक्रवातैः क्षुब्धम्; तस्य आचारः आलस्येन शिथिलीकृतः, स संसारसागरे कूर्मवद् स्थितः। नानाराजकार्याणि कुर्वन् अपि, तीक्ष्णानि च, स्वदीप्तौ सुप्तः, संसारमोहात् न जागर्ति। सः 'अहं स्वामी, अहं भोक्ता, सिद्धः, बलवान्, सुखी' इति चिन्तयन्, अनन्तमहापाशेन बद्धः, तस्य वशे गतः। वद, सुन्दरि, कः पतिः त्वां समीपं नयति, यथा वातः काननात् सुरभेः रेखां वहति? अयम् लोकः, वत्से, अन्यः एव—ब्रह्माण्डमण्डपः; एते सर्वे व्यवहारशृङ्खलाः अन्यजातीयाः। एते संसारचक्राः, इह समीपस्थाः इव दृश्यन्ते, परन्तु अनन्तकोटियोजनविभक्ताः। पश्य, तव पुरतः, तेषां रूपाणि शुद्धाकाशमात्रम्; तेषु अनन्तकोटिमेरुमन्दराः स्थिताः। प्रत्यूषेऽणौ, सृष्टिसमूहाः अनिर्बाध्यं संजायन्ते; महाचेतन्यस्य सन्धौ, दीपशिखावद् दीप्तिमन्तः। एते महाब्रह्माण्डाः अपि, विस्तीर्णादौ सति, तुलासु तिलपरिमाणं न यान्ति। यथा गगनं रत्नपर्वतवनेन दीप्तं, तथा चैतन्यं जगद्रूपेण प्रकाशते, भूम्याद्यभावेन। केवलं विज्ञानं इह प्रकाशते, 'जगत्' इत्यादिनाम्ना; सृष्ट्यादौ न किञ्चिद् भूम्यादिकं वस्तुतः विद्यते। यथा नदीवेले तरङ्गः पुनः पुनः जायते, एवं जगतो विविधरूपविन्यासाः संजायन्ते। एवं, हे जगन्मातः, अहं अत्रैव मृतः; मम जन्म रजःप्रधानं, न तमो न सत्त्वसम्भवम्। ब्रह्मणः अवतरणात्, अष्टशतानि जन्मानि व्यतीतानि; अधुना मया समक्षं यानि योनिस्थानानि दृष्टानि। संसारचक्रे, हे देवी, अहं कदाचित् अन्ये लोके पद्ममधुकरः, विद्यासु श्रेष्ठा कन्या चासम्। पापवृत्तिदोषात्, तदा मानुषी अभवम्; अन्यस्मिन् लोके, ताङ्गणाधिपतेः प्रिया अभवम्। करञ्जकुञ्जजम्बीरकदम्बवनेषु वसन्ती, पत्रवस्त्रधारिणी, कृष्णवर्णा, शबरी अभवम्। अरण्यनिवासिनी, वनजीवनात् सरलभावा, लता अभवम्; गुलुच्छफलनेत्रा, पाणौ पत्रधारिणी, विपिने वसन्ती। सा पवित्राश्रमलता, मुनिसङ्गेन शुद्धा, दावाग्निना दग्धा, तस्य महर्षेः दुहिता अभवम्। स्त्रीफलदायककर्मणः फलात्, सुराष्ट्रे शतसंवत्सरं तेजस्वी राजा अभवम्।