स्वप्ने कश्चन पुरं वा देशः शून्यतया वा रिक्तत्वेन दृश्यते; तत्रैव च स्वप्ननारी अपि, यद्यपि असत्यरूपा, पुरुषाणां कृते अर्थयुक्तानि कर्माणि आचरति। यथा आकाशं पृथिव्यादिरूपेण ज्ञातं तदा क्षणमात्रं पृथिव्यादिरूपं भवति; एवं मोहात् परलोकः अपि प्रत्यक्षतया अनुभूयते। बालकः आकाशं भूतमिव पश्यति, मरणासन्नः पुरुषः आकाशं वनमिव मन्यते, कश्चन केशपिण्डमिव पश्यति, अन्यः आकाशं अन्यथा, अपरः तत्रैव मुक्ताफलमिव पश्यति। भयभीताः, अर्धनिद्रायाम् स्थिताः, नौकायाम् यायिनः च, सर्वदा आकाशे वृक्षादीन् भूतवत् पश्यन्ति, अनुभवन्ति च। एतेषां वस्तूनां रूपाणि, पूर्वाभ्यासकल्पनया कल्पितानि; पुनःपुनः संस्कारात् यत् उत्पाद्यते, तत् दृश्यते, परन्तु वस्तुतः किञ्चिदपि नास्ति। यः तु तत्त्ववित्, तस्य पृथिव्यादीनि यथारूपेण न सन्ति; केवलं चैतन्यसमुद्भूतं आकाशमेव सत्यमिति कथ्यते। यस्य मुनेः ब्रह्मात्मैकचैतन्यविस्तारः ज्ञातः, तस्य कुत्र, कदा, कथं, वा पुत्राः, मित्राणि, भार्याः वा स्यु:? ज्येष्ठशर्मणा क्रीडायां शिरसि हस्तारोपणं, मनसः प्रवाहारम्भस्यानुवृत्तेः परिणामः। यथा यथा चेतना कल्पयति, तथा तथा सा दृश्यते; सा सूक्ष्मा, आकाशादपि सूक्ष्मतराऽस्ति, अतः शुद्धा। सर्वत्र, हे राघव, एष एव वस्तुजालः अनुभवः, यथा स्वप्ननगराणि कल्प्यन्ते। तत्र पर्वतपृष्ठे, तस्मिन्ग्रामे, तस्मिन् मण्डपे, ताः द्वे स्त्रिये स्थित्वा, तत्रैव लयम् प्राप्ते। इव हि वनदेवताभिः अनुग्रहः प्राप्तः; गृहः दुःखशान्त्या परमपुण्ये प्रतिष्ठितः। सरस्वती, मुक्तमण्डपे लीनत्वेन, आकाशसदृशरूपायै प्रहसनायां तिष्ठन्त्यै, क्रीडया वचनम् उक्तवती। तयोः संवादः कल्पनास्वप्नकृतानां कर्मणां व्यर्थतायाम् आसीत्; यथा अस्मिन्संसारे कर्माणि अर्थाय क्रियन्ते, एवं तयोः अपि चर्चाऽभवत्। न पृथिव्या, न नाड्याः, न प्राणैः अपि तयोः संवादः उदभवत्; स संवादबोधः स्वप्नकल्पनायामिव। यद् ज्ञेयम्, तत् सर्वं ज्ञातम्; दृग्बुद्धिः यत् द्रष्टव्यं, तत् दृष्टम्। एषा ब्रह्मणः सत्ता—किमन्यत् पृच्छसि? मम मृतपतेः प्राणः, यत्र राज्यं करोति—कुतः तत्र मया न दृश्यते, कुतः चात्र पुत्रेण दृश्ये? अभ्यासरहिते, प्रिये, तदा द्वैतनिश्चयः न निवृत्तः, यथा ऋतुसंध्यायां ऋतुर्न समाप्तः। यो द्वैताभ्यासं न प्राप्तः, कथं तस्य अद्वैतस्य क्रियाः स्युः? यः तपस्यां स्थितः, तस्य छायाङ्गाद्यनुभवः कुतः? हे लीले, अभ्यासरहिते, तत्र लयो नासीत्; तदा स्थितौ, तव सत्यसंकल्पशक्तिः नासीत्। अद्यापि, सत्यानुभवेन, ताः संकल्पाः मयि प्राप्ताः; तव 'साक्षात्करोतु' इति कामना, हे सुन्दरि, पूर्णा जाता। यदि त्वं पतिं समीपं यास्यसि, तदा पूर्ववत् व्यवहारः भविष्यति। अत्रैव, राजगृहविवरे, मम पतिः ब्राह्मणः अभवत्; अत्रैव, मरणानन्तरं, भूमिपतिः अभवत्। अत्रैव, अस्य संसारे, तस्यां पृथिव्यां, राजधानीनगरे, अहम् रानी स्थितास्मि। अत्रैव, अन्तःपुरे, मम पतिः राजा तत्र मृतः; अत्रैव, अन्तःपुरविवरे, सः तत्र पुनः राजा अभवत्। सः भूमेः सिंहासनं प्राप्तः, नानादेशाधिपः अभवत्; एतत्सर्वमपि, क्षणमात्रेण, अत्रैव प्रतिष्ठितम्। अस्मिन्नेव गृहविवरे, समस्तं विश्वं निहितम्; यथा लघुकुटिकायाम् अनेकानि सिद्धार्थकानि तिष्ठन्ति। न तद् स्थानं दूरम्, इति मे मन्ये; तदेव मम पतेः स्थानम्। कदाचित् तद् अत्रैव मम समीपे दृश्यते, यथा अहं पश्यामि—तथा त्वम् अपि कुरु। हे भूम्यारुन्धत्याः सुते, तव पतयः अद्य त्रीन् नाम, अथवा बहवः, शतान्यपि सन्ति। तेषां त्रीणां समीपस्थेषु, एकः द्विजः भस्मसात्कृतः; राजा, पुष्पवस्त्राभरणः, अन्तःपुरे मृतशरीररूपेण स्थितः। अस्मिन्संसाररङ्गे, तृतीयः भूमिपतिः, संसारसागरमग्नः, भ्रमन् नष्टः। तस्य मनः भोगतरङ्गवर्त्माभिः क्षुब्धम्; तस्य आचरणं तामसगुणेन क्षीणम्, सः संसारसागरे कूर्मवत्। विविधराजकार्याणि कुर्वन् अपि, तानि क्लेशकराणि अपि, स्वतेजसि स्थितः, सः संसारमोहात् न जागर्ति। 'अहं स्वामी, अहं भोक्ता, सिद्धोऽहम्, बलवान्, सुखी' इति चिन्तयन्, अनन्तमहत्पाशेन बद्धः, तस्य वशे गतः। तस्मात्, वद, हे सुन्दरि, कः पतिः त्वां समीपं नयति, यथा वातः वनात् गन्धरेखां कानने आनयति? एषः संसारः, हे वत्से, वास्तवतोऽन्यः—ब्रह्माण्डमण्डपः; सर्वेऽपि व्यवहारशृङ्खलाः अन्यजातीयाः। एते संसारचक्राणि, अत्रैव निकटदृश्यानि, वस्तुतः अनन्तकोटियोजनैः पृथक्। पश्य, तव पुरतः, तेषां रूपाणि शुद्धाकाशमात्रं; तेषु अनन्तकोटिमेरुमन्दराः तिष्ठन्ति। प्रत्यूषे कणिकायामपि, सृष्टिसंघाः निर्बाधं उद्भवन्ति; महाचैतन्यस्य सीम्नि, तानि प्रभारश्मिव चञ्चलानि। एते महाब्रह्माण्डाः अपि, महत्त्वेऽपि, तुलायां तिलपरिमाणमपि न सन्ति। यथा आकाशं नानारत्नपर्वतवनप्रभया दीप्तम्, एवं चैतन्यं, भूम्यादिरहितं, जगदिव प्रकाशते।