दिवसस्य तस्मिन्नेव क्षणे, आकाशः किंनरगन्धर्वविद्याधराप्सरसां गीतैः पूर्णः अभवत्, तातस्य आगमनेन समलङ्कृतः। तस्मात् दुःखशमनाय देव्या इदानीं स्म शमं दत्तुमर्हन्ति; महापुरुषदर्शनं कदाचिदफलरहितं न भवति। इति पुत्रं सम्बोध्य सा माताः तस्य शिरसि हस्तं न्यस्य स्पर्शं कृतवती, यथा कमलं कोमलपत्रेण मूलग्रन्थिं स्पृशति। तस्य स्पर्शेन, स दुःखदुःस्वप्नबन्धनं त्यक्तवान्, यथा पर्वतः वर्षधाराभिः ग्रीष्मतापं विसृजति। ततः तयोः देव्योः दर्शनात् गृहस्थजनाः सर्वे समृद्धाः दुःखरहिताः अभवन्, यथा अमृतपानात् दुःखं नश्यति। माता क्रीडया पुत्रस्य ज्येष्ठशर्मणः न मिलनं नापि उल्लेखं दत्तवती; कुतः एतत् न दत्तम्? यः भूम्यादिसंवेदनया जागृतः, स भूम्यादिसमूहं अनुभूय, तस्मात् एकत्वं ग्रहीत्वा, यथा आकाशः अन्यत्वरूपेण दृश्यते। हे प्रिय, अवास्तवम् वस्तु भूम्यादिसंवेदनया वास्तविकतया प्रकटते, यथा बालः भूतज्ञानाभावात् भूतं न पश्यति। भूम्यादिस्थितिः दृश्यते, किन्तु भूम्याद्यः क्षणात् नश्यन्ति; स्वप्ने स्वप्नज्ञानात् तथा जाग्रति अपि। आकाशतत्त्वजागरणे केवलं आकाशं अनुभवति; तत्त्वानां विक्षेपे शिलापि आकाशगतचेष्टाम् इव दृश्यते। स्वप्ने नगरी वा भूमिः रिक्ततया दृश्यते; स्वप्ननारी अपि, अवास्तवा, पुरुषार्थं कृत्यं साधयति। आकाशः भूम्यादिसंज्ञया क्षणमात्रं भूम्यादिरूपेण दृश्यते; मोहात् परलोकः अपि प्रत्यक्षतया अनुभूयते। बालः आकाशं भूतं इव पश्यति, मृत्युप्रायः वनेन, कश्चित् केशगुच्छं कन्दुकं इव, अन्यः आकाशं अन्यरूपेण, अपरः आकाशे मुक्तामणिं पश्यति। भयभीतः, अर्धनिद्रायुक्तः, नौस्थः जनः आकाशे वृक्षादीन् भूतवत् पश्यन्ति, अनुभवति च। वस्तूनां रूपाणि अभ्यासकल्पनया निर्मीयन्ते; यत् पुनः पुनः स्मृतिमात्रेण उत्पन्नं, तदेव दृश्यते, वस्तुतः किञ्चित् न अस्ति। यः तत्त्वज्ञः, तस्य भूम्यादीनि यथारूपं न दृश्यन्ते; केवलं चैतन्यसमुत्थं आकाशं अस्ति इति कथ्यते। यः ब्रह्मस्वरूपं चैतन्यैकदेशं जानाति, तस्य पुत्रः, मित्रः, भार्या वा कदा, कुत्र, कथम् स्यात्? ज्येष्ठशर्मणः शिरसि हस्तन्यासः क्रीडया, मनःप्रवाहारम्भस्मृतिफलम्। यथा यथा चैतन्यं चिन्तयति, तथा तथा प्रकटते; सूक्ष्मतरं आकाशात्, अतः शुद्धम्। सर्वत्र, हे राघव, वस्तुव्यूहः स्वप्नकल्पनानगराणि इव अनुभूयते। तदनन्तरं, तस्मिन् पर्वतपृष्ठे, ग्रामे, मण्डपे, तौ महिले तत्र स्थित्वा लीनताम् प्राप्ते। मन्ये, वनदेव्यः अनुग्रहं दत्तवन्त्यः; गृहः दुःखशान्तः, श्रेष्ठपुण्ये स्थितः। सरस्वती, मण्डपमध्ये लीनायां, आकाशरूपिण्यां क्रीडया संवादं आरब्धवती, या स्मितवती मौनरूपेण स्थितवती। तयोः संवादः कल्पनास्वप्नकृत्यनिरर्थकत्वविषयः अभवत्; यथा अस्मिन लोकः कृत्यं फले कृते, तथा तयोः चर्चा अभवत्। भूम्यादिच्छिद्रप्राणरहिते अपि तयोः संवादः उत्पन्नः; संवादज्ञानं स्वप्नकल्पनयोरिव। यत् ज्ञेयम्, तत् सम्पूर्णं ज्ञातम्; दृष्टाज्ञानं दृष्टव्यं दृष्टम्। ब्रह्मतत्त्वं एवं; किं अन्यत् पृच्छसि? मृतपतेः प्राणशक्ति, यत्र स राज्यं कर्तुम्, तत्र अहं तैः न दृश्ये, इह पुत्रे दृश्ये किम्? अभ्यासरहिते, हे प्रिय, द्वैतनिश्चयः तस्मिन्काले न निवृत्तः, यथा ऋतुयुत्ते ऋतु न समाप्तः। अद्वैतं न प्राप्तः, तस्य अद्वैतकृत्यं कथं स्यात्? तपस्यायाम् स्थाने छायाङ्गानुभवः कथं स्यात्? अभ्यासरहिते, हे लील, तत्र लयः न अभवत्; स्थितिः आगता, तदा सत्यसंकल्पशक्ति तव न अभवत्। अद्यापि सत्यानुभवेन ता अभिलाषाः मम प्राप्ताः; तव 'साक्षात् दर्शनं भवतु' इच्छाः, हे सुन्दरि, सिद्धा। यद्यद्यं पत्युः समीपं गच्छसि, तदा तेन व्यवहारः पूर्ववत् प्रवर्तते। इहैव, राजमहलव्योम्नि, पतिः ब्राह्मणः अभवत्; इहैव मृत्वा, पृथ्वीपतिः अभवत्। इहैव संसारस्थले, अन्यप्रदेशे, राजधानीपुर्यां, अहं राणी स्थितास्मि। इहैव, अन्तःपुरे, पतिः राजा मृतः; इहैव, अन्तःपुरव्योम्नि, तत्र पुनः राजा अभवत्। स पृथ्वीस्य सिंहासनं प्राप्तवान्, देशाधिपः अभवत्; सर्वं क्षणमात्रेण इहैव स्थितम्। इहैव गृहव्योम्नि, सर्वं ब्रह्माण्डं स्थितम्, यथा स्फुटिकपेटिकायां बहु सर्षपबीजं स्थाप्यते। मन्ये, तद् स्थानं दूरं न, तद् पतिस्थानम्; कदाचित् इहैव समीपे दृश्यते, यथा अहं पश्यामि—तवापि तथा कुरु। हे अरुन्धत्याः पुत्रि पृथ्वीस्थे, तव पत्यः त्रीन् वा नाम्नः, अथवा अनेकाः, शतशः सन्ति। तेषां त्रयाणां समीपस्थः एकः द्विजः भस्मीकृतः; राजा माल्यवस्त्रैः विभूषितः अन्तःपुरे मृतशरीरः। अस्मिन संसाररङ्गे तृतीयः भूमिपतिः महासंसारसागरे पतितः, भ्रमति च। एवं तत्र दिव्यगीतैः पूर्णे आकाशे, दुःखशान्त्यर्थं देव्योः अनुग्रहः, मातुः पुत्रस्नेहस्पर्शः, तत्त्वज्ञानविचारः, अद्वैतसाक्षात्कारः, स्वप्नकल्पनारूपाणि, विविधं संसारनाटकं, सर्वं एकव्योम्नि, चैतन्ये, ब्रह्मणि एव स्थितम्।