ग्रामः सर्वाङ्गभिन्नः क्षतविक्षतः, करुणार्तनिनादैः कठिनीकृतः, उपवासनिरतः, दुःखार्णवे निमग्नः, मृत्युनिष्क्रान्त्यभिलाषे स्थितः। प्रतिदिनं वृक्षाणां समूहदृष्टिभ्यः, उष्णतया संतप्ताः, अश्रुबिन्दवः शिशिरसदृशाः अधः पतन्ति। शान्तजनविहीनाः पन्थानः, लवणरजसा श्वेतिताः, विधवाः, हृदयशून्याः, हर्षरहिताः, शून्यत्वमुपगताः। लता उष्णनलवातेन ताडितदेहाः, वर्षाश्रुभिः क्षुण्णाः, कोकिलमधुकरीणां क्रन्दनैः जल्पन्त्यः, पत्रहस्तैरात्मानं ताडयन्त्यः। एते निर्झराः, उष्णतया दग्धाङ्गाः, महाशिलाछिद्रात् पतन्तः, शिलातले शतधा भग्नावदात्मानमावर्तयन्ति। गृहाणि संवादविभ्रष्टानि, लक्ष्मीविहीनानि, मूकानि, विच्छिन्नसंकल्पानि, अन्धतमसैः पूरितानि, सघनानि, दुर्गमत्वमुपगतानि। उद्यानस्य पुष्पसमूहात्, मधुकरीणां विलपद्वाणीसमये, गन्धः कुत्सितः उत्पद्यते, पूर्वसुरभिर्नामान्तरमापन्नः। आम्रवृक्षसख्यः लताः, प्रतिदिनं स्वरसविहीनाः, कुसुमनयनसंकुचिता तन्वी लताः क्षीयमानाः। निर्जराः, यदिच्छन्त्यः स्वदेहं समुद्रं प्रति क्षिप्तुम्, गन्तुकामाः, पृथिव्यां चञ्चलतया स्रवन्त्यः, जलधाराभिः कलकलं कुर्वन्त्यः। ह्रदाः, अचलाः, स्वात्मनि स्थैर्ये रममाणाः, पतङ्गपतितकम्पमपि अतिक्रान्तचेष्टामिव गणयन्तः, तिष्ठन्ति। नूनं दिवि अद्य किन्नरगान्धर्वविद्याधराप्सरःस्वरैः पूरितं, पितुः आगमनात् शोभितम्। अतः, एता देव्यो दुःखोपशमं करोतु; महात्मनां दर्शनं निष्फलम् न भवति। इति सुतं प्रति उक्त्वा, सा माताः करकमलेन तस्य शिरसि स्पर्शं चकार, यथा कमलं कोमलपत्रेण मूलग्रन्थिं स्पृशेत्। तस्याः स्पर्शेन, सः दुःखदैन्यबन्धनानि त्यक्तवान्, यथा पर्वतः ग्रीष्मतापं मेघसमागमे त्यजति। ततः, ताः देव्योः दर्शनात्, गृहस्थाः सर्वे अमृतपानवत् सुखिनः, दुःखरहिताः, समृद्धाः अभवन्। मातुः क्रीडया, पुत्रस्य जेष्ठशर्मणः न संमिलनं, नापि नामोच्चारणं, किमर्थं न दत्तम्? यो भूम्यादिप्रज्ञानोत्थितः, तेन भूम्यादिसमूहः पृथक् ज्ञायते, यथा आकाशं अन्यत्वेन दृश्यते। हे प्रिय, अभूतार्थः सत्यमिव दृश्यते भूम्यादिप्रत्ययान्मात्रात्, यथा बालः भूतमदर्शनात् न पश्यति। यथा भूम्याद्यवस्था दृश्यते, तथापि भूम्यादयः क्षणेन नश्यन्ति—स्वप्ने स्वप्नज्ञानात्, जाग्रति च स्पष्टम्। आकाशतत्त्वेन जाग्रति चेतन्यं केवलमाकाशं अनुभवति; तत्त्वप्रवृत्तौ, प्राचीरेऽपि आकाशगतचेष्टासदृशं दृश्यते। स्वप्ने नगरी वा देशः शून्यरूपेण दृश्यते; स्वप्ननारी अपि, असत्या सन्, पुरुषाणां कार्याणि साधयति। आकाशं भूम्यादिरूपेण ज्ञातं, क्षणमात्रं भूम्यादिः भवति; मोहात् परलोकः अपि प्रत्यक्षमिव अनुभूयते। बालः आकाशं भूतमिव पश्यति, म्रियमानः वनेव, केचित् रोमपिण्डं, अन्ये आकाशं किञ्चिदन्यद्, अन्ये मुक्तां तत्र पश्यन्ति। भीतानां, सुप्तिमग्नानां, नौकायां स्थितानां च, आकाशे वृक्षादीनां भूतवद् दृश्यते, अनुभवः अपि भवति। वस्तूनां रूपाणि संस्कारकल्पनया निर्मीयन्ते; पुनः पुनः संस्कारेण उत्पाद्यमानं दृश्यते, वस्तुतः तु किञ्चिदपि नास्ति। यः तत्त्वदर्शी, तस्य भूम्यादयः न सन्ति; केवलं चेतन्यसमुत्थितं आकाशमस्ति इति कथ्यते। यो ब्रह्मस्वरूपं चैतन्यैकदेशं वेत्ति, तस्य कुतः, कथं, कदा, क्व वा पुत्राः, मित्राणि, भार्याः वा? जेष्ठशर्मणः करस्पर्शः शिरसि क्रीडया, प्रवाहारम्भप्रवाहस्मृतिसंस्कारात् जातः। यथा यथा चेतना कल्पयति, तथा तथा एव दृश्यते; सा सूक्ष्मा, आकाशादपि सूक्ष्मतराः, अतः शुद्धा; सर्वत्र, हे राघव, एष एव वस्तुसमूहः अनुभवः, यथा स्वप्नपुरीषु। तस्मिन् पर्वतपृष्ठे, तस्मिन्ग्रामे, तस्मिन् मण्डपे, तौ स्त्रियौ तत्र स्थित्वा, तिरोभावं प्राप्ते। इव वनदेव्यः अनुग्रहमकरोताम्; गृहः दुःखक्षयात् पुण्ये प्रतिष्ठितः। सरस्वती, मण्डपे संलग्ना, आकाशरूपिणीं तां हास्यपूर्वकं प्राह, या तत्र स्मितवदना मौनमास्थिता। तयोः संवादः कल्पनास्वप्नकृतकर्मणां व्यर्थत्वे आसीत्; यथा अस्मिन्लोके कार्याणि फलार्थं क्रियन्ते, तथा एव तयोः चर्चा। भूम्यादिच्छिद्रप्राणवर्जितेऽपि, तयोः संवादः उत्पन्नः; सः संवादप्रत्ययः स्वप्नकल्पनयोः समः। यदवगन्तव्यं तत्सर्वमवगतं; द्रष्टुः प्रत्यया दृष्टं; एषा ब्रह्मणः सत्ता—किं पुनः पृच्छसि? मम मृतपतेः प्राणः, यत्र सः राज्यं करोति—किं तत्र मया न दृश्यते, किमत्र पुत्रेण दृश्ये? अभ्यासवर्जिते, हे प्रिये, द्वैतनिश्चयः तत्र काले न निवृत्तः, यथा ऋतुसंधौ ऋतुर्न नश्यति। योऽद्वैतं न प्राप्तः, तस्य अद्वैतकर्म कुतः? तपस्विनः छायाङ्गानुभवः कथं स्यात्? अभ्यासाभावे, हे लिले, तत्र लयः नाभूत्; स्थितौ, तव सत्यसंकल्पशक्तिः नासीत्। अद्यापि, तत्त्वानुभवेन, ते संकल्पाः मयि प्राप्ताः; तव 'साक्षात्करोतु' इति कामना, हे सुशोभने, सुफला जाता।