सा पुनः सुमृदुलपदया, कोमलकोरकशादलसदृशया, नवपल्लवोपमया, भूमिमस्पृशन्त्या, विकसत्पद्मदलमालिकासदृशया, पुनरपि विचचार। तस्या दृष्टिसुधया, शुष्कताळतमालकाननानां म्लानचन्द्रप्रभाणां मध्ये, नवाङ्कुराः सञ्जज्ञिरे। अथ ज्येष्ठशर्मा देव्यात्संवाद्य—"वनदेव्यै नमः"—इति, पुष्पाञ्जलिं समर्प्य, स्वकुटुम्बेन सह प्रस्थितवान्। स पुष्पार्पणं तासां देवीनां पादयोः न्यवेशयत्, यथा पद्मवनस्य पद्मेषु हिमशर्करावर्षः पतति। "जयवनदेव्यः, येनास्माकं दुःखं हृतम्। सतां स्वकृत्यं प्रायः पररक्षणायैव," इति स मन्त्रमुदाहरत्। ताः देव्यो ब्राह्मणदम्पत्योः, स्ववंशधुर्ययोः, सर्वातिथिसत्कारिणोः, द्विजसमाजाधारयोः, स्नेहं प्रापुः। अद्य तु पितरौ स्वसुतपशुबान्धवैः सह गृहं परित्यज्य स्वर्गं गतौ; अस्माकं तु त्रयोऽपि लोका रिक्ताः। वृक्षे स्थिताः खगाः क्षणेन क्षणेन प्रसरन्ति; रिक्तगृहे मृत्युः शोकाकुलाः कोमलस्वरेण विलपन्ति। गिरिः स्वकन्दरानिःस्वनविलीनः, सघनाश्रुप्रवाहैः, नदीवत् प्रवहन्, विलपति। जलपाताः, शिथिलवसनास्तनदर्शिन्यः, पतन्त्यः, उष्णनिःश्वासैः विक्षिप्ताः, सर्वदिशं कृशतया विचरन्ति। ग्रामः, सर्वाङ्गभिन्नव्रणितः, करुणारवदुर्गमः, उपवासपरायणः, दीनः, मृत्युनिष्क्रान्तिमिच्छन् स्थितः। प्रतिदिनं वृक्षाणां समूहनेत्रेभ्यः, उष्णतया तप्ताः, अश्रुबिन्दवः अधः पतन्ति। मार्गाः, शान्तजनशून्याः, लवणधवलिताः; विधवा, हृदयशून्या, निःस्मिता, निर्जना अभवन्। लताः, उष्णनलश्वासैः संतप्तदेहाः, वर्षाश्रुविहताः, कोकिलभृङ्गनिनादैः कलकलायमानाः, पत्रहस्तैः स्वदेहं ताडयन्त्यः। एते जलपाताः, उष्णतया दग्धतनवः, महाशिलाभङ्गात् शिलायां पतन्तः, शतधा भग्नत्वमिव यान्ति। गृहाणि, संवादलक्ष्मीनिवृत्तानि, मूकानि, विक्षिप्तचित्तानि, अन्धकारपूर्णानि, सघनान्धकारमिव प्राप्तानि। उद्यानस्य पुष्पगुच्छेभ्यः, विलपद्भिः मधुकरीभिः, दुर्गन्धः जायते, यस्य पूर्वं सुरभिमासीत्। आम्रलतानां सहचारिण्यः लताः, प्रतिदिनं स्वरसनं नश्यन्ति; सन्निबद्धकोरकनेत्राः कृशलताः लीयन्ते। सरितः, स्वदेहत्यागे समुद्रं प्रति स्पृहयन्त्यः, गन्तुमिच्छन्त्यः, पृथिव्याम् अस्थिरगत्याः, जलध्वनिभिः प्रवहन्ति। ह्रदाः, स्थिराः, पतङ्गपातादपि कम्पनं बहु मन्यन्ते, आत्मन्येव शमं लभमानाः। नूनं अद्य दिवं पितुः आगमनेन किन्नरगन्धर्वविद्याधराप्सरसां गीतैः पूरितमभवत्। अतः, एता देव्यो दुःखक्षयाय नः स्युः; महतां दर्शनं निष्फलं न भवति। इत्युक्त्वा, सा मातरः पुत्रस्य शिरसि हस्तं न्यधत्त, यथा कमलं मृदुलपत्रेण मूलगण्ठिं स्पृशति। तस्या स्पर्शेन, स पुत्रः दुःखदैन्यबंधनं त्यक्तवान्, यथा गिरिः वर्षमेखलासंयमनेन ग्रीष्मतापं त्यजति। ततः, तौ देव्यौ दृष्ट्वा, सर्वे गृहजनाः, अमृतस्य पानवत्, समृद्धाः, दुःखरहिताश्च अभवन्। मातुः क्रीडया, पुत्रे ज्येष्ठशर्मणि, न मिलनं न च नामोच्चारणं दत्तम्; कुतः न दत्तम्? यो भूम्याद्यवबोधेन जागरितः, तेन भूम्यादिसमूहः आत्मता स्वीक्रियते, यथा आकाशमपि अन्यदिव दृश्यते। हे प्रिय, अभूतं सत्यमिव दृश्यते भूम्याद्यवबोधात्, यथा बालः भूतं न पश्यति अज्ञानात्। भूम्यादिस्वरूपं दृश्यते, किंतु तत् क्षणेन विनश्यति—स्वप्ने स्वप्नज्ञानात्, जाग्रति च स्पष्टम्। आकाशतत्त्वेन जागरितः केवलमाकाशं अनुभवति; तत्त्वविक्षोभे, भित्त्यपि आकाशगतक्रिया दृश्यते। स्वप्ने, नगरी वा देशः शून्यः दृश्यते; स्वप्ननारी अपि, असत्यापि, पुरुषाणां कार्याणि साधयति। आकाशः, भूम्याद्यवबोधेन, क्षणमिव भूम्यादिरूपं लभते; मोहात् परलोकमपि प्रत्यक्षं अनुभवति। बालः आकाशं भूतमिव पश्यति, मृत्युमुखे स्थितः आकाशं वनमिव, केनचित् केशगुच्छः पिण्डवद् दृश्यते, अन्येन आकाशे मुक्ताफलमिव। भीताः, सुप्तिमग्नाः, नौकायां स्थिताश्च, आकाशे वृक्षादीन् भूतवद् पश्यन्ति अनुभवन्ति च। वस्तूनां रूपाणि संस्कारकल्पनया निर्मीयन्ते; पुनःपुनः संस्कारात् यद् उत्पाद्यते, तत् दृश्यते, वस्तुतः किञ्चिदपि नास्ति। परमार्थदर्शिनः तु भूम्यादीनि यथारूपं न विद्यन्ते; केवलं विज्ञानोत्थमाकाशमस्ति। यः ब्रह्मात्मैकचित्ताकाशदर्शी मुनिः, तत्र कदा, किम्, कुत्र, केन, पुत्रमित्रकलत्राणि स्युः? ज्येष्ठशर्मणः क्रीडया शिरसि हस्तन्यासः, प्रवाहारम्भसंतानचेतनाफलम्। चेतना यथाकल्पितं दृश्यते; सा सूक्ष्मा, आकाशादपि सूक्ष्मतरा, अतः शुद्धा। सर्वत्र, हे राघव, अयं वस्तुजाल एव अनुभूयते, यथा स्वप्ननगरे कल्पितम्। तस्मिन्गिरिशृङ्गे, तस्मिन्ग्रामे, तस्मिन् मण्डपे, तौ स्त्रियौ तत्रैव स्थिते, अन्तर्धानप्राप्तिम्। इति।