तत् गृहम्, स्वामिनः वियोगेन आहतम्, मृत्युप्रायमुखैः मलिनीकृतमुखैः पुरातनतरुवनं यथा शुष्कपत्राणि धारयति, वर्षरहितप्रदेश इव रजसा आवृतम् अभवत्। तत्र सा सुन्दरी स्त्री, दीर्घकालं शुद्धज्ञानाभ्यासेन, सत्यनिश्चय-सत्यकामिनी देवीव इव समभवत्। सा चिन्तयामास—“मम बान्धवाः माम् इदानीं सामान्यस्त्रीरूपेण पश्यन्तु।” ततः तत्र गृहेषु ते द्वे स्त्रियौ, लक्ष्मीगौर्यौ यथा, तेजोमयगृहे संयुक्ते दीप्तिमत्यौ, ददृशुः। तयोः शिरःपादपर्यन्तं नानापुष्पमालाभिः शोभायमानम्, नूतनमन्दारकुसुमैः यथा वसन्तकाञ्चनवनदेव्यौ प्रमुदिते, अलङ्कृतम्। ते औषधिग्रामं सम्पूर्णम् अमृतैः पूरयन्त्यौ, शीतलानन्दसुखदं, द्वौ चन्द्राविव उदितौ, बभासतुः। तयोर्लम्बमानलताभिरिव केशैः चलद्भिः, चञ्चललोचनैः च, जाजीकुसुमगुच्छानि नीलोत्पलैः मिश्रितानि विक्षिपन्त्यौ दृष्ट्वा, सर्वं वनं सुवर्णनदीभिः इव तनुभिः प्रभामयी कृतम्। तयोः स्वाभाविकसौन्दर्यविलासेन, लक्ष्म्याः स्वरूपं स्वस्यैव सौन्दर्यसिन्धोः तरङ्गान् अतिक्रामतीव। लतावल्लीनिः बाहुभिः रक्तपाणिभिः नूतनं कल्पतरुवनं सुवर्णमिव विक्षिपन्तीव। पुष्पकोरकसुकुमारपादाभ्यां, नवपल्लवाभ्यां, भूमिं अनस्पृशद्भ्यां, विकसितपद्ममालाभ्यां पुनः पर्यटन्ती। तस्याः कटाक्षामृतैः, शुष्कताळतामालकुञ्जेषु, शशिसदृशप्रभायाः क्षीणायाम्, नवपल्लवान् उत्पादयन्तीव। ततः ज्येष्ठशर्मा, “वनदेव्यैः नमः” इति उक्त्वा, पुष्पाञ्जलिं दत्वा, स्वकुटुम्बेन सह निर्गतः। स पुष्पार्पणं तासां देवीनाम् अङ्घ्रिपर्यन्ते न्यवेशयत्, पद्मसरोवरस्य पद्मेषु हिमबिन्दूनिव। “जयं वनदेव्यः, येन अस्माकं दुःखं निवार्यते; सतां स्वकृत्यं प्रायः पररक्षणायैव,” इति सः प्रार्थयत्। ताः देव्योऽपि तत्र ब्राह्मणदम्पत्योः प्रति स्नेहम् अकुरुत, ये कुलस्तम्भौ, सर्वातिथिसत्कृतौ, द्विजसमाजस्य आधारभूतौ। अद्य अस्माकं पितरौ गृहम् उत्सृज्य, पुत्रैः पशुभिः बान्धवैः च सह, स्वर्गं गतौ; अतः अस्माकं त्रयो लोकाः रिक्ताः। वृक्षे उपविष्टाः खगाः क्षणेन क्षणेन विक्षिप्यन्ते; रिक्तगृहे मृतजनशोकेन, मधुरस्वरेण विलपन्ति। पर्वतः गुहासु भ्रमरवैरवशब्दैः, अश्रुधाराभिः नद्यः इव स्रवत्, संतप्तः क्रन्दति। अवतीर्णसलिलधाराः, स्रस्ताम्बरवस्त्राः, विवृतस्तनाः, पतन्त्यः उष्णश्वासैः विक्षिप्यमाणाः, सर्वदिशं कृशाः विचरन्ति। ग्रामः, सर्वाङ्गविध्वस्तः, करुणक्रन्दनैः कठोरः, उपवासनिष्ठः, मृत्युनिष्ठः दुःखितः तिष्ठति। प्रतिदिनं वृक्षसमूहाणां नेत्रगुच्छात्, उष्णतया तप्तं, अश्रुबिन्दवः अधः पतन्ति। शान्तजनशून्याः पन्थानः, लवणेन श्वेताः, विधवा, आनन्दशून्या, हृतचित्ताः, शून्याः जाताः। लतानाम् अङ्गानि उष्णवातेन दग्धानि, वर्षाश्रुभ्यां पीडितानि, कोकिलमधुकरस्वरेण कलकलं कुर्वन्त्यः, पत्रहस्तैः स्वयम् आत्मानं ताडयन्ति। इमे सलिलधाराः, उष्णतया दग्धदेहाः, महाशिलासु पतन्त्यः, शतधा आत्मानं विदारयन्तीव। गृहानि, संवादविहीनानि, लक्ष्मीविहीनानि, मूकानि, विक्षिप्तचेतांसि, अन्धकारपूर्णानि, घनगौरवयुक्तानि जातानि। वाटिकायां पुष्पगुच्छेभ्यः, भ्रमरक्रन्दात्, दुर्गन्धः जायते, या पूर्वं सुरभिर्नाम्ना प्रसिद्धा। आम्रवृक्षसख्यः लताः प्रतिदिनं स्वरसविहीनाः; सुकुमारलताः ससङ्कोचितकोरकनेत्राः क्षीणाः भवन्ति। सरितः, सागरं प्रति आत्मानं विक्षिप्तुम् उत्सुकाः, गन्तुम् इच्छन्त्यः, पृथिव्याम् अशान्ताः, सलिलस्य कलकलं कुर्वन्त्यः स्रवन्ति। तडागानि, अचला, न्यूनतमम् अपि पतङ्गपतनस्पन्दनं चापि अत्यधिकचेष्टितमिव गणयन्ति, स्वान्तःशान्तौ रममाणानि। नूनम् अद्य आकाशः किन्नरगान्धर्वविद्याधरस्त्रीगीतैः पूर्णः, पितुः आगमनेन विभूषितः। अतः एता देव्योऽस्माकं दुःखं निवारयन्तु; महतां दर्शनं फलरहितम् न भवति। इति उक्त्वा सा मातरः पुत्रस्य शिरसि करं न्यवेशयत्, यथा कमलं मुलग्रन्थिं कोमलपत्रेण स्पृशति। तस्याः स्पर्शात् सः दुःखदैन्यपाशान् त्यक्तवान्, यथा पर्वतः ग्रीष्मतापं वर्षमेखलया। ततः ताः द्वे देवी दृष्ट्वा, सर्वे गृहम् जनाः समृद्धाः दुःखरहिताश्च अभवन्, यथा अमृतपानात्। मातुः लीलया, पुत्रस्य ज्येष्ठशर्मणः न मिलनं नापि नामापि दत्तम्; कुतः एतत् न दत्तम्? यः पृथिव्यादिभिः ज्ञानोत्थितः, तैः एव समष्टिं पश्यन्, तस्मात् आत्मानं पृथगिव कल्पयति, यथा आकाशः अन्यत्वेन दृश्यते। हे प्रिय, अपि असत् सतिव दृश्यते, पृथिव्यादिज्ञानात्, यथा बालः भूतं न पश्यति अज्ञानात्। यथा पृथिव्यादिस्वरूपं दृश्यते, किंतु पृथिव्यादयः क्षणेन नश्येयुः, स्वप्ने स्वप्नज्ञानात्, जाग्रति अपि स्पष्टम्। यदा आकाशतत्त्वेन बोधितः, तदा केवलम् आकाशं अनुभवति; यदा तत्त्वानि विक्षिप्तानि, तदा भित्तिरपि आकाशगतचेष्टितवत् दृश्यते। एवं, एषा कथा तत्र प्रवहति, यत्र दुःखशोकैः पीडितं गृहम्, देवीदर्शनं, ज्ञानप्रकाशः, च दुःखनिवारणं सम्यक् अभवत्।