शृणुत, भगवन्तः, यथा यत्र तत्र सर्वस्य पारमत्यन्तं दशगुणं तेजोमयं महाज्वालाराशिना परिवृतं दृश्यते, यत् मेरुम् अन्यांश्च पर्वतान् अपि द्रावयितुं समर्थम् अस्ति। तस्मात् सर्वातिरिक्तं दशगुणमाहात्म्यं तदस्ति, यत् स्थिरं मेरुमपि तृणरजःकणवत् चलयति। सर्वतः वातरूपेण परिवृतं तदस्ति, स वायुः पर्वतभेदनदहनशक्तिमानपि शून्यभावात् तुष्णीमेव तिष्ठति। तस्मात् सर्वातिरिक्तं दशगुणमाहात्म्यं तत् सर्वतः आकाशेन परिवृतं, यदेकस्वरूपं शून्यं च। ततः शतयोजनपरिमितं घनं दृढं च, ब्रह्माण्डखण्डेन आवृतं, सुवर्णसूर्यकेशरालङ्कृतं च दृश्यते। एवं समुद्रेण, महानगैः, दिक्पालैः, देवपुरीभिः, व्योम्ना च पृथिव्या च निर्मितं जगत् निरीक्ष्य, सा स्वगृहस्य कक्ष्यां पृथिव्यां पश्यति। ततो द्वे सिद्धाय्यौ स्वगृहं ददृशतुः—यद् लोकोत्तरं, ब्रह्मस्थानं, दृश्यते। तत्र सेवकजनाः शोकाकुलाः, स्त्रीमुखानि अश्रुपूरितानि, गृहं च भग्नरूपं पद्मस्य शुष्कपत्रवत् अभवत्। तदिव उत्सवहीनं नगरं, अगस्त्ये समाप्ते सागरो यथा, ग्रीष्मदग्धवाटिका, विद्युताहतवृक्षो वा। वातभिन्नमेघवत्, हिमदग्धपद्मवत्, अल्पतेजोदीपवत्, तद्दृष्ट्वा सर्वे दुःखिताः अभवन्। स्वामिवियोगेन तद्गृहं जीर्णवृक्षवनमिव, मृत्युप्रायमुखरश्मिभिः विवर्णं, वर्षाविनिवृत्तप्रदेशमिव रजसा आवृतम्। तदा सा रमणी दीर्घकालसंपादितशुद्धज्ञानयोगात् सत्यसंकल्पा सत्यकामाऽभवत्, देवीव। सा चिन्तयामास—"मम बान्धवाः माम् इदानीं सामान्यस्त्रीरूपेण पश्यन्तु।" ततः तत्रैव गृहस्थाः तां द्वयं ददृशुः, या लक्ष्म्यौ गौरीव दीप्तगृहे विराजमानौ। तयोः शिरःपादपर्यन्तं नानापुष्पमालाभिः शोभितं, नूतनं सुन्दरं च, वसन्तयौवनवनदेवतायोरिव। ताभ्यां सर्वौषधिग्रामः रसायनैः पूरितः, शीतलानन्दसुखदः, द्विचन्द्रोदयवत्। तयोर्लम्बमानलतानिव केशान्तैः चञ्चललोचनैः च मल्लिकानीलोत्पलपुष्पवृन्दानि विक्षिप्तानि। तयोः काञ्चननिर्मलनदीसदृशकान्त्या वनं सुवर्णमिव प्रकाशितम्। स्वाभाविकसौन्दर्यक्रीडया लक्ष्म्याः स्वरूपम् आत्मसौन्दर्यसिन्धुवेलां तरति इव। लतासदृशभुजाभिः रक्तदीप्तकरैः सा नूतनं सुवर्णकल्पवृक्षवनं विक्षिपन्तीव। मृदुकुसुमकलिकाशाखासदृशपादाभ्यां, भूमिं अनस्पृष्ट्वा, विकसितपद्ममालिकेव पुनर् जगाम। तया कटाक्षामृतात् शुष्कतालतमालकुञ्जेषु नूतनाङ्कुराः सञ्जाताः, शशिप्रभायाः शिथिलत्वात्। ततः "वनदेव्यै नमः" इति उक्त्वा पुष्पाञ्जलिं दत्वा ज्येष्ठशर्मा स्वगृहजनैः सह प्रस्थितः। तेन पुष्पार्पणं तासां देवीनां पादयोः क्षिप्तम्, यथा पद्मह्रदेषु हिमबिन्दुपातः। जयन्तु वनदेव्यः, येन दुःखनिवारणाय आगताः; सतां स्वकर्म प्रायः पररक्षणायैव। ताः देव्योऽत्र ब्राह्मणदम्पत्योः स्नेहम् अकुर्वन्, ये कुलस्तम्भौ, सर्वातिथिसत्कर्तारौ, द्विजसमाजस्य मूलं च। अद्य अस्माकं मातापितरौ पुत्रैः पशुभिः बान्धवैश्च सह गृहम् उत्सृज्य स्वर्गं गतवन्तौ; तस्मात् त्रयो लोकाः अस्माकं रिक्ताः। विहङ्गमाः वृक्षे उपविष्टाः क्षणं क्षणं विक्षिप्यन्ते; शून्यगृहे मृतजनशोकात् मृदुस्वरेण विलपन्ति। पर्वतः गुहायाः भ्रमरविलोलध्वनिभिः, अश्रुनदीसमूहैश्च, शोकाकुलः करुणं क्रन्दति। निर्लज्जितवस्त्रवद् निर्गतस्तन्यः जलप्रपातः, उष्णनिःश्वासैः विक्षिप्तः, कृशतया सर्वदिक् भ्रमति। ग्रामः सर्वाङ्गविक्षतश्च, क्लेशपूर्णरवयुक्तः, उपवासनिष्ठः, दुःखार्तः, मृत्युप्रवृत्तः तिष्ठति। प्रतिदिनं वृक्षसङ्घानां नेत्रात् उष्णाश्रुबिन्दवः भूमौ पतन्ति। पन्थानः शान्तजनविरहिताः, लवणरजसा श्वेतिताः, विधवा, हृदयशून्याः, शून्यतां प्राप्ताः। लताः तापनलववायुणा ताडिताः, वर्षाश्रुभिः पीडिताः, कोकिलभृङ्गनिनादैः कलकलयन्त्यः, पत्रहस्तैः स्वयम् आत्मानं ताडयन्ति। जलप्रपाताः तापनदग्धशरीराः, महाशिलाश्वभ्रात् पतन्तः, शतम् अंशान् इव विदारयन्ति। गृहाणि संवादश्रीविहीनानि, निःस्वनानि, विक्षिप्तचित्तानि, अन्धकारपूर्णानि, घनतमसि निमग्नानि। उद्यानस्य पुष्पगुच्छात्, यत्र भ्रमराः विलपन्ति, दुर्गन्धः जायते, यः पूर्वं मधुरगन्धः अभवत्। आम्रवृक्षसख्यः लताः प्रतिदिनं स्वादुहीनाः; कोमलाङ्ग्यः ससङ्कोचकुड्मललोचनाः क्षीयन्ते। सरितः स्वदेहत्यागे समुद्रं प्रति उत्कण्ठिताः, गन्तुम् इच्छन्त्यः, पृथिव्यां चञ्चलाः, जलरवैर् वहन्ति। तडागानि तु स्थिराणि, यत्र पतङ्गपातजन्यं कम्पनं अधिकचञ्चल्यमिव गणयन्ति, स्वान्तःस्थित्याः आनन्दयन्ति। एवं तासां देवीनां आगमनं, तद्गृहस्य दुःखमयस्थितिः, तयोः दिव्यरूपसौन्दर्यं च, ग्रामस्य शोकदशा च, सर्वं तत्रैव साक्षात् दृष्टम्।