या कथा सदा सनातना धर्मस्य दिव्योपदेशेषु प्रतिष्ठिता, तां सम्यक् श्रृणु। यस्य महानुभावः, उत्तमस्वभावः, अनन्तं संसारसागरं तरित्वा, परां विनयं प्राप्तः, सः न कदापि शोकमपि विषादं वा प्राप्नोति, सदा दुःखरहितः, नित्यम् आत्मतुष्ट एव तिष्ठति। तत्र, महाब्रह्मन्, त्वं माम् अधुना क्रमशः जीवन्मुक्तस्य स्थितिम् आख्याहि, या राघवे आदौ प्रतिष्ठिता आसीत्, यथा अहम् अपि सदा सुखी स्याम्। एषा संसारमोहः, यः आकाशवत् निरवर्णः उत्पन्नः, तस्य पुनः स्मरणं मम न रोचते, विस्मरणमेव श्रेयः मन्ये। यथा दृश्यस्य परम-अभावज्ञानं विना तस्य तत्त्वतः अनुभवः न भवति, तथा कश्चित् कदाचिद् तद्विज्ञानम् अन्विष्येत। यदि तद्विज्ञानम् अत्र साध्यं स्यात्, तर्हि एषः शास्त्रः तस्मै एव उपन्यस्तः; यदि त्वं तद् शृणोषि, सत्यम् अवाप्स्यसि, अन्यथा न। एष मोहः, दृश्यमानोऽपि, वस्तुतः नास्ति, यथानुभूतम्; हे निष्पाप, अस्य विचारेण सः आकाशे वर्णवत् लीयते। यदा दृश्याभावज्ञानात् मनसः दृश्येषु आसक्तिः शुद्धीभवति, तदा परानन्दनिर्वाणं जायते। अन्यथा, ये शास्त्रकूपेषु भ्रमन्ति, तेषां न स्वाभाविकं ज्ञानं, न मोक्षः, युगकोटिषु अपि। परमो मोक्षः संस्कारपरित्यागः उच्यते; एषः शुद्धमार्गः, ज्ञानस्य प्रकाशकः। यदा संस्काराः क्षीणाः भवन्ति, मनः शीघ्रं लीयते; यथा हिमधारायाः प्रवाहे शमिते हिमपिण्डः अपि नश्यति। एषः देहः, पञ्चभूतपञ्जरः, संस्कारैः एव धार्यते, यथा सूत्रेण सूत्रगुच्छः। संस्कारौ द्विधा उच्येते—शुद्धः अशुद्धश्च; अशुद्धः जन्महेतु, शुद्धः जन्मनः क्षयकारकः। अशुद्धः संस्कारः, पण्डितैः अविद्याघनः अहंकारबलसमन्वितः उच्यते, पुनर्जन्महेतुः। शुद्धः तु, बीजं त्यक्त्वा, दग्धबीजवत् देहे पर्यन्तं तिष्ठति, ज्ञातृज्ञेययोः साक्षात्कारात् 'शुद्धः' इति कथ्यते। येषां देहिनां जीवन्मुक्तेषु शुद्धः संस्कारः अस्ति, सः न पुनर्जन्मकारकः, यथा चक्रस्य देहे भ्रमणं। येषां संस्काराः शुद्धाः, न पुनः दुःखजनकाः, ये ज्ञातृज्ञेययोः साक्षात्कारं कृतवन्तः, ते 'जीवन्मुक्ताः' इति, तत्त्वदर्शिनः कथ्यन्ते। अहं ते अधुना जीवन्मुक्तस्य स्थितिम्, या महात्मना रामे प्राप्ता, वृद्ध्यजरामरणनिवृत्तये, विस्तरेण कथयिष्यामि। हे भारद्वाज महाबुद्धे, श्रृणु राघवस्य अस्य पुण्यमार्गस्य वर्णनम्; तेन त्वं सर्वं सर्वथा ज्ञास्यसि। राघवः, कमलनेत्रः, विद्यागृहात् निर्गत्य, स्वगृहे किञ्चिद् कालं क्रीडया व्यतीतवान्, सर्वथा निर्भयः। कालान्तरे, राजा पृथिवीं शासन्, जनाः दुःखविवर्जिताः, स्थैर्ये स्थापिताः, क्लेशरहिताः आसन्। तस्मिन् समये, गुणसम्पन्नः रामः, पुण्यतीर्थदर्शनं मुनिवनावलोकनं च कर्तुम्, मनसि तीव्रं स्पृहां जगाम। एवं विचिन्त्य, राघवः पितुः पादौ, हंसः इव नवोत्पलसूत्राणि, समाश्रित्य जग्राह। सः उवाच—“पितः, मम मनः तीर्थानि, देवायतनानि, वनानि, पुण्यस्थानानि च द्रष्टुं महतीं उत्कण्ठां बिभर्ति। तस्मात्, मम पूर्वं याचितम् एतत् त्वया साधनीयं; पितः, लोके कश्चन नास्ति, यः त्वत्तः प्रार्थ्य, निराशः जातः।” एवं निवेदिते, राजा वसिष्ठेन सह मन्त्रयित्वा, चिन्तयामास, ततो रामस्य प्रार्थनां स्वीकृत्य अनुमतिं दत्तवान्। शुभे दिवसे, शुभनक्षत्रे, राघवः, शुभाभरणैः भूषितः, ब्राह्मणैः अभिष्टुतः, भ्रातृभ्यां सह प्रस्थितः। वसिष्ठप्रेषितैः शास्त्रकुशलैः ब्राह्मणैः, प्रियैः विशिष्टैः राजपुत्रैः च सह, सः ययौ। मातृभिः आलिङ्गनाशिषः लब्ध्वा, ताभिः भूषितः, सः तस्मात् गृहेनिर्यातः, तीर्थयात्रायै प्रवृत्तः। स्वनगरं त्यक्त्वा, वाद्यनिर्घोषेण, नगरस्त्रियः मधुपुञ्जनेत्राभिः दृष्टः, ययौ। ग्रामस्त्रीभिः कमलकराभिः अक्षतैः मार्गः सिञ्चितः, हिमाचलस्य हिमपातवत् सः समुत्कीर्यते स्म। ब्राह्मणसंघान् समीपं नीत्वा, जनानां आशीर्वचनानि शुश्राव, दिशः निरीक्ष्य, अरण्येषु विचचार। शनैः शनैः स्वकोसलदेशात् प्रस्थितः, स्नानदानतपःस्वाध्यायानन्तरम्, सः अपश्यत्—नद्यः, तीर्थानि, पुण्यवनानि, देवायतनानि, अरण्यानि, सागरपर्वततीराणि च। मन्दाकिनीं चन्द्रप्रभाम्, कालिन्दीं कमलशुद्धाम्, सरस्वतीं, शतद्रुम्, चन्द्रभागां, इरावतीं च दृष्टवान्। वेणां, कृष्णवेणां, निर्विन्ध्यां, सरयूं, चर्मण्वतीं, वितस्तां, विपाशां, बाहुदां च अपश्यत्। प्रयागं, नैमिषं, धर्मारण्यं, गयां, वाराणसीं, श्रीगिरिं, केदारं, पुष्करं च ययौ। मानसां, क्रमसरः, उत्तरमानसां, वडवां, मडवां, अन्यानि च तीर्थानि विविधानि अपश्यत्। अग्नितीर्थं, महातीर्थं, इन्द्रद्युम्नसरोवरं, सरांसि, तडागानि, पुष्करिण्यः च दृष्टवान्। स्वामिनः, कार्त्तिकेयस्य, शालिग्रामे हरिं, गिरिजापतेः चतु:षष्ट्यायतनानि अपि उपससर्प। विचित्राणि अद्भुतानि स्थलानि, चतु:सागरतीराणि, विन्ध्यगुहावनानि, पितृशैलभूमीश्च अपश्यत्। एवं सः रामः, पुण्यतीर्थयात्रया, विविधानि स्थलानि, नद्यः, देवायतनानि, वनानि च पर्यटन्, ज्ञानमार्गे अग्रे प्रस्थितः।