क्वचित् घनाः भीमस्वनाः भीमनिनादं कुर्वन्ति, क्वचित् तु निःशब्दाः मेघाः शान्तभावेन विचरन्ति, अन्यत्र तु वातः श्वेतमेघखण्डान् पुष्पसमूहवत् विक्षिपन् दृश्यते। क्वचित् सर्वथा शून्यं निर्मलञ्च, तत्रैव क्षणेन प्रशान्तता विराजते — सौम्यं, शान्तं, स्पष्टञ्च, यथा विदुषः हृदयं। अन्यत्र शुकपुङ्गवकुलैः मण्डूकैश्च कण्ठनिनादः क्रियते; तत्र नभसः क्षेत्रं शून्ये तारागणैः शोभायमानं दृश्यते। क्वचित् तु मयूरकेतकधारिणः पक्षिणः, अन्ये च विहङ्गमाः, विद्याधरीणां वाहनस्थानानि भूत्वा तत्र रमन्ते। अन्यत्र मेघमण्डलेषु मयूरवृन्दानि नृत्यन्ति; अन्यत्र तु भूमिः शिखिपिच्छाभिः कृष्णपक्षिभिः इव तृणवनं शोभते। क्वचित् मेघाः पितृपतये महिषाय वाहनानि भवन्ति; अन्यत्र कृष्णमेघाः अश्वैः तृणशङ्कया उपभुज्यन्ते। क्वचित् देवपुरीभिः पूर्णं, अन्यत्र दानवपुरीभिः; केचन नगराणि अन्योन्यस्य अगम्यानि, केचन संकीर्णमार्गयुक्तानि। अन्यत्र भैरवस्य भीषणनृत्येन गिरिकुलसमूहवत् प्रकाशते; अन्यत्र गन्धर्वनगर्यां दिव्यस्त्रीसमूहैः साकं सञ्जन्यते। क्वचित् समुद्रः कम्पमानगिरिवृक्षसहस्रैः शुष्कीकृतः; अन्यत्र मायया निर्मितैः व्योमपद्मजलैः शीतलीकृतः। क्वचित् गिरिराजः पक्षपातैः विनायकसहितं नृत्यति, अन्यत्र वातवेगेन पर्वतान् उड्डीयमानान् पश्यामः। क्वचित् शीतलः सुखदः चन्द्रोदकवृष्टिसिक्तः वातः; अन्यत्र जलानि, वृक्षाः, पर्वतानि च दह्यमानाग्निना तप्तानि। क्वचित् सर्वथा मौनं, लघुतमः अपि वातः नास्ति; अन्यत्र सूर्यस्योदयः पर्वतसमानज्वालाभिः प्रकाशते। क्वचित् घनगर्जितैः वर्षमेखलाभिः वृष्टिकालः मदयति; अन्यत्र देवासुरयुद्धैः मार्गः दुस्तरः। क्वचित् व्योमसरोवरहंसाः मधुरध्वनिना आहूयन्ते; अन्यत्र वातः मन्दाकिन्याः तटस्थपद्मानि लुण्ठयति। देहिनां गङ्गादीनां च नद्यः सन्निध्याद् अन्तराले गह्वराणि, यत्र मत्स्यः शर्कराः, मकराः च क्रीडन्ति, सन्ति। क्वचित् अधोभूमेः गह्वरसदृशं, भूमेः सूर्यच्छायायाः वा, काकगह्वरस्य च तमः; केषुचित् प्रदेशेषु तु सोमसूर्यगोलकौ निगीर्येते। अन्यत्र दिव्यपुष्पवनानि स्वर्गवातैः चलितानि, यत्र देवाङ्गनाः पुष्पवृष्ट्या हिमवृष्ट्या च विह्वलिताः। उडुम्बरगह्वरद्वारेषु यत्र मक्षिका कीटाः च संचारिणः, त्रिलोकजीवसमाकीर्णानि, सा उत्तमा स्त्री तानि सर्वाणि व्याप्य, व्योमोत्सर्गं कृत्वा, पुनः पृथिव्यां अवतीर्तुम् उद्यत्ता। यदा ताः द्वे स्त्रियौ व्योमात् पर्वतग्रामाभिमुख्यं प्रति अवतीर्यते स्म, तदा तयोः विज्ञानचित्ते स्थिते, पृथिवीं अधः पश्येते स्म। तत्र ताः पुरुषस्य हृदयपद्मम् अपश्येताम्—ब्रह्माण्डसमानं, अष्टदलं, दिशां मुखानि, पर्वतसदृशकेशरसमूहम्, स्वानन्दपूर्ण्याः शोभितम्। तत्र नदीसदृशाः केशराणि, स्तम्भाः, बिन्दवः च; निशायां भ्रमराः विचरन्ति, मक्षिकासदृशजीवसमूहैः तदाकीर्णम्। अन्तःसूत्रसमूहैः संकीर्णं, देवैः कृतछिद्रच्छन्नं, जलप्रवाहैः वह्यमानं, दिवाकरप्रभया दीप्तम्। रससिक्तं, व्योमचारीहंसैः युक्तं, रात्रेः संकोचपात्रम्, पङ्के निमग्नानां पद्मसूत्राणां फणिनाथवत्। कदाचित् तस्य विस्तारः समुद्रं कम्पयति, दिशः च कम्पयति; अधः, अनन्तासुरराक्षसानां पातालवासिनां कंटकम्। तस्य हृदयं, बीजमहान्, दानवव्रणकोमललता-आवृतम्, बीजबीजम्, संयोगरम्यम्, पर्वतराज्यां व्याप्नोति। तत्रैव विशालं जम्बूद्वीपाख्यं क्षेत्रं प्रसिद्धम्, मध्यस्थपर्णकेसरनदीसमूहयुक्तम्, नगरीग्रामसमूहैः शोभितम्। सप्तसु सुन्दरबीजैः उच्चकुलपर्वतैः भूषितम्, तस्य व्योम्नि महाबीजमध्यस्थं मेरुं विराजते। तत्र सरःसमूहाः, हिमबिन्दवः, काननानि, मृगगणाः च; तस्य किरणमण्डलेषु मेघसमूहवत् जनसमूहाः वसन्ति। सा भूमिः शतयोजनसंख्यया मापिता, सर्वतोऽपि सागरैः, भ्रमरसमूहैः, चतुर्दिशः विश्रान्ताः च परिवृता। अष्टदिक्पद्मपरिस्थिता, पद्मभ्रमरध्वनियुता, नवभिः भ्रातृराजभिः नवधा विभक्ता। लक्षयोजनविस्तीर्णा, रजःकणैः संकीर्णा, बहुप्रदेशव्यवस्थया स्थिरा, शीतलाम्बुना सिक्ताऽपि। तस्याः द्विगुणं परितः लवणसागरमण्डलं, बाहुप्रदेशवत् बहिः परिवृत्तम्। ततः द्विगुणं शाकद्वीपसदृशं कङ्कणाकारमण्डलं, जलपूरितं, जगत्तन्तुवत् प्रसारितम्। ततः पुनः द्विगुणं शीतलदुग्धसागरमण्डलम्। ततः द्विगुणं कुशद्वीपमण्डलम्, बहुजनसमाकीर्णम्। ततः द्विगुणं दधिसागरमण्डलम्, यः सदा देवसमूहान् पुष्णाति। ततः क्रौञ्चद्वीपमण्डलम्, सममितं, खाटकदेन परिवेष्टितम्, नवानगरसदृशम्। ततः तुल्यमितेन सर्पिस्सागरमण्डलेन, ततः शाल्मलिद्वीपमण्डलेन, अमरसमूहपूरितेन परिवेष्टितम्। ततो देवमहासागरलतेन, श्वेतपुष्पसदृशेन, शेषतनुना च, हरिरूपमिव बभासे। ततो गोमेदकद्वीपमण्डलं, तत्सममिति, ततः शर्करामण्डलं, यद् हिमालयपर्वतपृष्ठवत् विशुद्धम्। एवं ताः दिव्यदृष्ट्या सर्वं विश्वविस्तारं, विविधरूपमेकत्र संस्थितं, सौम्यं, भीषणम्, रम्यं, विचित्रं च पश्यन्त्यः, पृथिव्याः गूढं रहस्यं हृदयपद्मस्थं साक्षात्कुर्वन्त्यः, शनैः शनैः भूमौ अवतीर्य, तत्र रममाणे इव स्थिते।