कस्मिंश्चित् स्थलेषु नगराणि अवरुद्धद्वाराणि दृश्यन्ते, अन्यत्र महान्ति नगराणि परितः परिवेष्टितानि सन्ति; केषुचित् स्थलेषु मायया निर्मितानि नगराणि, अपरत्र तु अद्यापि उत्पत्त्युपेक्षितानि ग्रामाणि दृश्यन्ते। क्वचित् सरःषु चलच्चन्द्रमाः विचरति, अन्यत्र तु स्थिरजलानि सरांसि; केषुचित् स्थलेषु सिद्धसमूहो दृश्यते, अन्यत्र तु नूतनारुणचन्द्रमा उदितः। क्वचित् प्रातःकालस्य तेजः प्रकाशते, अन्यत्र रात्रेः तमः व्याप्नोति; केषुचित् स्थलेषु संध्याकालस्य वर्णैः व्याप्तं गगनं, अपरत्र तु कषायवर्णेन तुषारमिश्रेण धूमिलं दृश्यते। क्वचित् देवप्रासादशुक्लं गगनं, अन्यत्र तु मेघाः वर्षं सिञ्चन्ति; केषुचित् स्थलेषु गगनं स्थूलमिव दृश्यते, यत्र लोकानां विश्रामस्थानमिव भवति। क्वचित् देवदानवानां गणाः शीघ्रं ऊर्ध्वाधः गच्छन्ति, अन्यत्र तु ते चतुर्दिशं—पूर्वपश्चिमोत्तरदक्षिणदिशि—पर्यटनशीलाः सन्ति। केषुचित् स्थलेषु शतयोजनानि अपि दुस्तराणि, धूमप्रच्छन्नानि; अन्यत्र तु गगनमिव दृश्यते, अविनाश्यघनतमसा पूर्णम्। क्वचित् सूर्याग्निवत् अमरश्रीः प्रकाशते, अन्यत्र तु हिमालयगह्वरवत् शीतलता, यत्र चन्द्रादिग्रहाणां निवासाः सन्ति। क्वचित् इच्छावृक्षाणां महान् वनानि उच्चनगराणां शिखरेषु नृत्यन्ति; अन्यत्र तु दैत्यपराजयेन दिव्यानि पुरीः पतन्ति। क्वचित् दिव्ययानपतनात् अग्निरेखाः लक्षिताः, अन्यत्र तु शतशः धूमकेतूनां घर्षेण गगनं कम्पितम्। केषुचित् स्थलेषु शुभग्रहगणैः गगनं गृहीतम्, अन्यत्र तु तमसा संवृतम्, अपरत्र दिवाकरप्रभया प्रकाशमानम्। क्वचित् घनघर्जनं भीषणं, अन्यत्र तु मूकमेघाः शान्ताः; केषुचित् स्थलेषु वातः श्वेतमेघखण्डान् पुष्पमालावद् विक्षिपन् चरति। क्वचित् सर्वथा शून्यं निर्मलम्, त्वरितशमितं, सौम्यशान्तस्फटिकसदृशम्, यथा ज्ञातृहृदयम्। केषुचित् स्थलेषु शुकशालभककूजनैः कण्ठकाकुथः, दिविसदां क्षेत्रं तु तारागणैः शून्ये शोभते। अन्यत्र सुवर्णचूडमयूरादिपक्षिसंकुलं, यत्र विद्याधर्यः वाहनस्थानानि कुर्वन्ति। क्वचित् मेघमध्ये मयूरनृत्यम्, अन्यत्र तु भूमिः शिखिपिच्छवद् अग्निशुकैः कृष्णीकृता इव तृणवनम्। क्वचित् यमाधिपतेः महिषस्य वाहनत्वेन मेघाः शोभन्ते, अन्यत्र कृष्णमेघाः अश्वैः तृणसन्दिग्धैः भक्ष्यन्ते। क्वचित् देवपुर्याः पूरिताः, अन्यत्र दानवपुर्यः; केषुचित् नगराणि अन्योन्यस्य अगम्यानि, केषुचित् संकीर्णमार्गयुक्तानि। क्वचित् भीरवस्य भीषणनृत्येन गिरिकुलसमूहरूपेण प्रकाशमानम्, अन्यत्र तु गन्धर्वनगर्यां दिव्यस्त्रीसमूहमण्डितम्। क्वचित् कम्पितगिरिशिखरात् सहस्रवृक्षपातेन शोषितः सागरः, अन्यत्र तु मायया निर्मितैः व्योमपद्मजलैः शीतलीकृतः। क्वचित् गिरिशः पक्षिणा सह विनायकसंगेन नृत्यति, अन्यत्र तु वातवेगेन पर्वतान् क्षिपन्ति। क्वचित् शीतलः सुखदः चन्द्रोदयजलबिन्दुना सिक्तः वातः, अन्यत्र तु दग्धजलतरुपर्वतः अग्निना। क्वचित् पूर्णमौनं, नापि लघुवातः; अन्यत्र तु प्रातःकालस्य तेजः पर्वताग्निशिखावत् दृश्यते। क्वचित् घनघनघर्जितं वर्षाकालमत्तं, अन्यत्र तु देवासुरयुद्धेन दुस्तरः पन्थाः। क्वचित् व्योमसरसः हंसाः मधुरध्वनिना आहूताः, अन्यत्र तु मन्दाकिन्याः तटस्थपद्मानि वातेन लूणानि। देहिनां गङ्गादिनदीनां च सन्निधिना, अन्तरालेषु विवराणि मत्स्यग्राहमकरैः क्रीडद्भिः पूरितानि। केषुचित् स्थलेषु पातालगह्वरसदृशं, भूमेः छायया सूर्यसंयोगेन वा, वा काकगह्वरसदृशं; अन्यत्र तु चन्द्रसूर्यग्रहमण्डलानि निगीर्यन्ते। क्वचित् दिव्यपुष्पवनानि, दिव्यवायुनिर्मथितानि, यत्र दिव्याङ्गनाः पुष्पहिमवृष्टिभिः कम्पन्ते। अथ तत्र स्थलेषु वटवृक्षगह्वरद्वारा, यत्र मक्षिकाः कीटाश्च सञ्जाताः, त्रैलोक्यजीवसमाकुलानि, सा उत्तमा स्त्री तानि सर्वाणि गत्वा, व्योम विमोच्य, पुनः पृथिव्याः प्रति अवतीर्तुम् उद्यता। यदा ताः द्वे स्त्रियौ व्योम्नः पर्वतग्रामाभिमुख्यं प्रति अवतीर्य, ज्ञानचित्तनिश्चलेन चेतसा, अधः पृथिवीं पश्यताम्। ताः पुरुषस्य हृदयपद्मं दृष्ट्वा, ब्रह्माण्डवत् विशालम्, अष्टदलेषु दिशाभिमुखेषु, पर्वतसदृशकेशरेषु, स्वानन्दसमृद्ध्या शोभितम्। तत्र नदीसदृशाः केशराः, स्तम्भाः, बिन्दवः; रात्रौ भ्रमराः विचरन्ति, प्रजासमूहाः मक्षिकारूपेण तत्र पूरिताः। अन्तःसूत्रसमूहेन समाकुलम्, देवैः कृतछिद्रच्छन्नम्, जलप्रवाहैः वह्यमानम्, दिवाकरप्रभया दीप्तिमान्। रससिक्तम्, व्योम्नि हंसविहारम्, रजन्याः संकोचपात्रम्, पद्मसूत्रेण फणिपतिना पातालतुषारिणा निमग्नम्। कदाचित् तस्य विस्तारः सागरं कम्पयति, दिशः चालयति; अधस्तात् अनन्तराक्षसासुराणां पातालतुषारिणां कंटकः। तस्य हृदयं महाबीजमिव, दैत्यव्रणलतानुगुणेन आवृतम्, यद् बीजस्रोतः, सङ्गमसुखनिष्ठम्, पृथिव्याः पर्वताधिपतौ व्याप्य स्थितम्। तत्र जम्बूद्वीपाख्यं विशालं क्षेत्रं विश्रुतम्, तस्य मध्यपर्यङ्के, नद्यः केशररूपेण, नगरीग्रामाः पुंकेसररूपेण शोभन्ते। सप्तसुन्दरकुलपर्वतबीजैः भूषितम्, तस्य व्योम महाबीजमण्डलेन व्याप्यते, यस्य हृदये मेरुः स्थितः। तद् सरोवरगणैः, हिमबिन्दुभिः, वनैः, मृगगणैः च समाकुलम्; तस्य स्वकिरणमण्डलेषु जनसमूहाः मेघराशिवत् वसन्ति। सा भूमिः शतयोजनपरिमिता, सर्वतः समुद्रैः, भ्रमरगणैः, चतुर्दिशश्च विश्रान्ताः परिवेष्टिता। अष्टदलेषु दिशां पद्मेषु स्थितम्, पद्ममधुकरध्वनिसम्पूर्णम्, नवभिः भ्रातृराजभिः नवधा विभक्तम्। एवं ताः दिव्यदृष्ट्या विश्वस्य नानारूपाणि, अन्तर्यात्रायाः सौन्दर्यं च, हृदयपद्मस्य रहस्यं च, श्रद्धया, सौम्यया च दृष्ट्या, अन्वभवन्।