यत्र यः विवेकी जनः तर्कशास्त्राभ्यां यथावत् ज्ञेयवस्तूनां सर्वथा अभावं ज्ञातुम् यतते, तत्र स ब्रह्मनिष्ठायाम् प्रतिष्ठितः भवति। तस्य विवेकिनः ब्रह्मनिष्ठा जागरूकता एव—यत् दृश्यं जगत् सृष्ट्यादौ उत्पादितम् न, न च कदापि अस्ति; अयं विश्वम् अहम् इति केवलं कल्पनायाः विषयः। दृश्यस्य अभावज्ञानात्, तथा रागद्वेषादीनां क्षयात् या हर्षवृत्तिः जायते, सा ब्रह्मनिष्ठा इति कथ्यते। दृश्यस्य अभावज्ञानात् रागद्वेषादीनां क्षयः यः, स एव संसारस्य तपः; दृश्ये वस्तुनि सत्यत्वदोषः दुःखस्य कारणम्। यदा दृश्यस्य अशक्यता अनुभूयते, तदा ज्ञेयस्य ज्ञानम् उदेति; तस्य अभ्यासात् मोक्षः प्राप्यते—एषा निष्ठा महान् फलदायिनी। संसाररात्रिः, मोहनिद्रया घनः, विवेकवृष्टिभिः शनैः शनैः विलयं गच्छति, यथा शरद्वेलायाम् महान् हिमः शीतलस्निग्धवृष्टिभिः विलीनः स्यात्। एवं मुनिना उक्ते, दिवसः सन्ध्याकालं प्राप्तः, सूर्यः अस्ताचलम् उपगच्छत्; सभा, नमस्कारं कृत्वा, स्नानाय प्रयता, सूर्यकिरणाः तमसि विलीनाः। तदनन्तरं, रात्रौ, अन्तःपुरे, यत्र सा कुलवधू शयाना, सर्वे परिचारकाः सुप्ताः, निःसन्देहं राजमहलस्य सभायाम्—सर्वद्वाराणि, कुल्याः, वातायनानि दृढम् आवृत्तानि, जागरूकश्च स्थिरमना, पुष्पाणां सुमनोहरगन्धेन पूरितः। शय्यायाः समीपे, अव्ययमालाभिः शोभिते, तत्र, स्त्रीणां पूर्णचन्द्रसमानमुखैः प्रकाशिते स्थले, उपविष्टाः। तत्र ध्यानस्थाने गताः, स्थिराः, रत्नस्तम्भे निर्मितप्रतिमा इव, चित्रितभित्तौ लिखिता इव स्थिताः। सर्वे चिन्तां निग्रहं च त्यक्त्वा, शान्तिः उदयति, यथा दिनान्ते कमलकलिकाः प्रस्फुट्य सुगन्धं विसृजन्ति। ते सर्वथा शान्ताः, निर्मलाः, निश्चलाः, यथा शरद्गिरिः वायुनाऽस्पृष्टः, वर्षानन्तरं मेघैः शोभितः। अद्वयसमाधिसंयोगेन, आकाशे जागरूकतां त्यक्त्वा, यथा वसन्ते कल्पलता पूर्णरसं विसृजति। यदा 'अहं विश्वम्' इति भ्रान्तिः आदौ न जायते, उभययोः स्वभावः शुद्धाभावत्वम् अनुभूतः, तदा दृश्यभूतस्य भ्रान्तिः सर्वथा नष्टा; अस्माकं तु, तद् शशवृष्णः शृङ्गमिव असत्यम्। यत् आदौ नास्ति, तद् वर्तमानकालेऽपि नास्ति; यत् दृश्यते, तद् वास्तवम् अप्रकटमेव—विश्वम् मरीचिकायां जलमिव। तयोः प्रकृतिः केवलं शान्ता जाता; स्त्र्यौ, चन्द्रसूर्यग्रहादिवस्तूनां समूहात् दूरगताः, आकाशवत् मुक्ताः। ज्ञानदेहया देवी पारं गता; मानुष्या स्वदेहेन, ज्ञानाज्ञानानुसारं शीघ्रं पारं गता। गृहान्तरे, हस्तमात्रे व्योमस्थानम् आरोह्य, चैतन्यव्योममूर्तिः जाता, यथा आकाशगामिन्यः। ततः, हे ललिते, क्रीडारम्ये, मनोवृत्तिस्वभावात् आकाशं दूरं प्राप्तवती इव दृश्यसे। तत्र स्थित्वा, एकाग्रचित्तया, व्योममध्ये, असीमदूरं, कोटियोजनविस्तीर्णं, दूरं दूरं लङ्घितवती। वस्तुनिर्माणस्वभावात्, आकाशमूर्तिषु अपि, परस्परं रूपदर्शनात्, स्नेहबन्धनम् उपजाता, सहचर्ये स्थिताः। दूरस्थात् अधिकं दूरं लङ्घित्वा, शनैः उच्चस्थानम् आरोह्य, हस्तं हस्तेन संयोज्य, उभे व्योमावलोकयामासतुः। तद् एकं महासागरमिव, गम्भीरम्, अन्तःशुद्धम्, सौम्यम्, कोमलवायुस्पर्शसुखदायकम् अभवद्। शून्यजलनिमग्नम्, अतीव रमणीयम्, शान्तम्, निर्मलम्, गभीरम्, महापुरुषवत् स्पष्टम्। यत्र शुद्धजलम् शिखरस्थम्, पूर्णचन्द्रप्रभासदनानि, तत्र तयोः आशापूरणं विश्रान्तिः। मन्दवायौ, सिद्धगन्धर्वमालासुगन्धिते, चन्द्रमण्डलात् उत्पन्ने, तौ रमयामासतुः। तापान्ते, नीलोत्पलपूर्णसरसि, मन्दगमे जले, मेघच्छायायाम् स्नानम् अकुर्वतुः। पृथिव्याः उद्यानेषु, शिखरेषु, अनेकेषु कमलनालेषु, दिग्दिगन्तरं भ्रमन्त्यौ, सरसिषु भ्रमराविव। प्रवाहेषु मनःस्थित्या, निर्झराणां छायायाम्, वातचालितमेघगोलकेषु, सुखं अनुभवतुः। ततः, तौ प्रियावप्रियौ, स्वबलात् विश्रान्त्याः, विशालं शान्तं व्योम, रिक्तम्, महद् दृष्ट्वा। परस्परस्य गूढं गूढं, शतजगत्पूरितमपि, नापूर्णम्, अदृष्टपूर्वम् अवलोकयामासतुः। ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वम् ऊर्ध्वम्, तत्र तत्र, विविधरूपैः पृथक् आवृतम्—अद्भुतावरणैः, तत्त्वैः, मेघैः, दिव्यप्रासादैः। सर्वतः मेरुशिखरादिभिः व्योमपरिपूर्णम्, पद्मरत्नदीप्त्या शोभितम्, यथा विश्वाग्नेः अन्तरम्। मुक्ताशिखरदीप्त्या हिमालयपर्वतपृष्ठानि शोभन्ते; सुवर्णगिरिप्रस्थानि दीप्तानि, सुवर्णभूमिं प्रकाशयन्ति। महान् मणिदीप्त्या, हरितभूमेः रंगः, दृष्टिपतनजन्यं तमः, सत्यम् अभावजन्यं। पारिजातलताकुलितैः दिव्यप्रासादैः, वैदूर्यभूमिव्याप्तम्, बोधपुष्पैः स्फुटितमिव शोभते। मनःप्रवृत्त्या, महासिद्धबलैः, दिव्यस्त्रीणां विमानगीतसंगीतैः व्याप्तम्। तस्य विस्तारः दुर्लङ्घ्यः, त्रैलोक्यचरगणैः विरलम्, देवदानवकुलैः पूर्णम्, अन्योन्यं अदृष्टम्। एवं, विवेकज्ञानाभ्यासात्, रात्रौ अन्तःपुरे, स्त्र्यौ ध्यानस्थाने गताः, चैतन्यव्योममूर्तिः भूत्वा, आकाशविहारं कृत्वा, दिव्यं रमणीयं व्योमावलोकयामासतुः, तत्र विविधशिखराणि, दिव्यप्रासादानि, पारिजातलताः, सिद्धगन्धर्वगानानि, सर्वं रमणीयं, शान्तं, गम्भीरं, निर्मलं, आकाशवत् अनुभवतुः।