एतस्मिन्नेव कलेवरे न मरणं न च यथार्थजीवनं विद्यते; कः खलु मृत्युम् अनुभवति, कः जीवितम्? स्वप्नकल्पनयोः एव तदुभयं, मायया कल्पितम्। कल्पनापुरुषेऽस्मिन्नपि जीवितमरणे तावदसत्ये एव, पुत्रक, केवलं देहे एव तद्वदन्ति। एषा शुद्धा विद्या त्वया मया प्राप्ता, हे देवि, यस्याः श्रवणमात्रेण संसारतापः प्रशमं याति। अत्र कः सहायः, का साधना, कथं वा सा जायते? कथं वा सा वर्धते, सम्पूर्णत्वे किं भवति? यत्किंचिदत्र क्रियते, येन केनापि, यदा यथा वा, साधनाविना तु सिद्धिः न कदापि सिध्यति। तस्यैव चिन्तनं, तस्यैव कथनं, परस्परं तस्यैव बोधनं, प्राणैः तत्रैव लीनैः ध्यानं—एषा ब्रह्मसाधना इति मनीषिणः विदुः। येषां पापानि क्षीणानि, ये पुण्यकर्मिणः, द्वैतमोहविवर्जिताः, ते ब्रह्मसेवकाः ज्ञेयाः। येषां रात्रयः शास्त्रचिन्तनपरायणाः, येषां वासनाः सूक्ष्मीकृताः, ते ब्रह्मसाधनायाम् अवस्थिताः। ये महात्मानः वैराग्यसमन्विताः, भोगेषु अनासक्ताः, भावाभावातीततत्त्वचिन्तकाः, ते सुखिनः, पृथिव्यां विजयीभूताः। येषां मनसि उदितदानशीलरम्यगुणैः विभूषितम्, वैराग्यरसरञ्जितम्, आनन्दप्रवाहपूर्णम्, ते परमसाधकाः। ये तर्कशास्त्राभ्यां ज्ञेयवस्तुनः अभावं ज्ञातुम् यतन्ते, ते ब्रह्मसाधनायाम् अवस्थिताः। ज्ञेयमिदं जागरितसाधनं मनीषिभिः—‘नेदं दृश्यं प्रारम्भे जातम्, न च कदापि अस्ति; एष लोकः अहम् इति केवलं कल्पना’ इति। दृश्याभावज्ञानात्, रागद्वेषाद्युपशमात्, या प्रीति जायते, सा ब्रह्मसाधना कथ्यते। दृश्याभावज्ञानात्, रागद्वेषादीनां क्षयः, स एव लोके तपः; दृश्ये सत्यबुद्धिः दुःखहेतुः। दृश्यस्य अशक्यता ज्ञायमाना, ज्ञेयज्ञानं उदेति; तस्याभ्यासेन मोक्षः लभ्यते—एषा साधना महती इति। दीर्घा संसाररात्रिः, मोहनिद्रया आवृता, विवेकदृष्टिधाराभिः शनैः शनैः गलति, यथा शरद्वर्षे महती हिमराशिः शीतलस्निग्धधाराभिः विलयं याति। एवं मुनिना उक्ते, दिवसस्य संध्याकाले सविता अस्तमगच्छत्; सभायाः जनाः प्रणम्य स्नानाय गच्छन्ति, सूर्यकिरणाः तमसि विलयं ययुः। एतस्मिन्नेव संवादे, तस्यां रात्र्याम्, अन्तःपुरे यत्र सा कुलवधू शयाना, सर्वाः परिचारिकाः सुप्ताः, निःसंशयं राजमहामण्डपे—द्वाराणि, स्फोटिकाः, वातायनानि च दृढं रुद्धानि सन्ति, मनः सावधानं स्थिरम्, पुष्पगन्धसमृद्ध्या पूरितम्। शय्यायाः समीपे, अव्ययीमालाभिरलङ्कृते, तिष्ठन्त्याः, तत्र रम्यमुखाभिः स्त्रीभिः पूर्णचन्द्रकलाभिः दीप्तं तद्वेश्म, तत्रोपविश्य। ते ध्यानस्थानं गत्वा, स्थिराः बभूवुः, रत्नस्तम्भेषु निबद्धप्रतिमा इव, चित्रितभित्तिषु लिखितरूपे इव। सर्वे शोकं संयमं च परित्यज्य, शमसमुत्पत्त्या, दिवसान्ते कमलकोशाः इव, प्रस्फुटिताः गन्धं विमुञ्चन्। ते सर्वथा प्रशान्ताः, विशुद्धाः, निःस्पन्दाः, शरद्गिरिरिव, वातरहितः, वर्षान्ते मेघैः केवलं भूषितः इव। अद्वैतसमाधिना लीनत्वेन, आकाशे च चेतनां त्यक्त्वा, यथा वसन्ते कल्पलता सर्वरसं त्यजति। यदा ‘अहमिदं जगत्’ इति भ्रान्तिर्न जायते, आदौ च स्वस्वभावं अभावमात्रं विज्ञाय, तदा दृश्यभ्रान्तिः सम्पूर्णतः नश्यति; अस्माकं तु सा शशशृङ्गवत् असत्यैव, हे निर्दोषे। यदादौ नास्ति, तद्वर्तमानेऽपि नास्ति; यत्प्रतीयते, तदव्यक्तमेव, अतः जगत् मरीचिकाजलवत्। तेषां स्वरूपं केवलं शान्तम्, तौ स्त्रियौ चन्द्रसूर्यग्रहाद्यवस्तुसमूहात् परं, आकाशवत् विमुक्ते बभूवतुः। विद्याशरीरेण बुद्धिदेवी तीरं गता, मानुषी स्वशरीरेण, ज्ञानाज्ञानानुसारं शीघ्रं गता। गृहान्तरे, हस्तमात्रे व्याप्य, तौ चैतन्याकाशरूपे अभवताम्, विहायसि चरन्त्यौ इव रूपेण। ततः, हे क्रीडारते, क्रीडानन्दे, रम्यलोचने, मनोवृत्त्या आकाशं प्राप्तवतीव, दूरं सन्निविष्टम्। तत्र स्थित्वा, एकचित्तया, आकाशे, अपरिमिते प्रदेशे, कोटियोजनपर्यन्ते, दूरं दूरतरं प्लुतवती। विषयरूपधर्मेण, आकाशरूपे अपि शरीरे, परस्परं रूपावलोकनात्, स्नेहबद्ध्यौ, सख्ये समन्विते। दूरात् दूरतरं प्लुत्य, शनैः उच्चस्थानं गच्छन्त्यौ, हस्तेन हस्तं संयोज्य, तौ आकाशं वीक्ष्य गतवतुः। तदाकाशं एकमिव, विस्तीर्णं, गम्भीरं, अन्तःशुद्धं, मृदुलं, मृदुस्पर्शानन्ददं च वातेन। शून्यसलिलेषु निमग्नम्, परममनोहरं, शान्तम्, विशुद्धं, गम्भीरं, महात्मन इव विमलं। यत्र शुद्धसलिलं शिखरस्थलेषु विश्रान्तम्, पूर्णचन्द्रप्रभाभवनानि, तत्र तौ आशापूर्त्या विश्रान्ते। मन्दसुगन्धिना, सिद्धगन्धर्वमाल्यगन्धयुक्तेन, शशिनः कलेवरात् निर्गच्छता वातेन, तौ रममाणे। तप्तान्ते, नीलमेघच्छन्ने, पङ्कजाकीर्णे, मन्दसलिले सरसि स्नात्वा। पृथिव्याः काननानि, शिखराणि, अनेकाश्च कमलनालानि, सर्वदिशं भ्रमन्त्यौ, सरःषु भ्रमरयोरिव।