यदा मनः मलरहितं संस्कारच्छेदितं सूक्ष्मशरीरावस्थाम् अधिगच्छति, तदा तद् अग्निना तप्तं जलम् इव वाष्पत्वं याति। एवं सूक्ष्मशरीरदशाम् प्राप्तं मनः आन्तरप्रबोधनद्वारा तेषु अन्येषु लोकेषु च कल्पेषु स्थितैः सिद्धैः सह संमिलति, न तु अन्यैः। यस्य च ते अहंभावः पुनःपुनः अभ्यासेन विश्रान्तिम् उपयाति, तस्य साक्षात् एव व्यापकचैतन्यस्य उदयः स्वयमेव जायते। यदा सूक्ष्मशरीरावस्था साक्षात्क्रिया, तदा नित्यावस्थां प्राप्नोषि; तदा परस्य चिन्ताप्रभया स्वभावः शुद्ध्यति। अतः, हे निष्कलुषे, संस्कारक्षयाय प्रयतस्व; यदा एषः दृढः स्यात्, तदा जीवन्नेव मुक्तो भविष्यसि। यावत् एषा शुद्धचैतन्यमयूखा सम्पूर्णतया न उदिताः, तावत् देहमिह स्थापयित्वा अन्यान् लोकान् पश्य। स्थूलशरीरं केवलं अन्येन स्थूलशरीरेण सह संयोगं प्राप्नोति, न तु मनोमयेन, व्यवहारकर्मणि च। एषा प्रत्यक्षानुभवेन यथार्थतया उक्ता, बाल्यादेव सिध्यति, न तु वरदोषवत्। अभ्यासेन चिरं चैतन्यस्य, एष एव देहः संसारवृत्तिषु अरुचिम् आप्नोति, सत्यमेव, मनः देहत्वं प्राप्नोति। यदा च एषा दशा अत्र जायते, तदा न केनचित् ज्ञायते; जनाः केवलं देहस्य मरणं पश्यन्ति। परन्तु अयं देहः न म्रियते न वा जीवति; कः वा मरणं वा जीवनं अनुभवति, यानि स्वप्नकल्पनयोः भ्रान्तिमात्रे एव? जीवनमरणे च कल्पिते अस्मिन्पुरुषे तावत् असत्ये एव; तानि केवलं दृश्यन्ते, हे वत्स, अस्मिन्नेव देहे। एषा शुद्धविद्या त्वया मया उपदिष्टा, हे देवि; यदा सा श्रूयते, तदा संसारतापः विश्राम्यति। अत्र कः सहायः, का साधना, वा कथं स्यात्? कथं सा बलवती भवति, किम् सिद्धे सति जायते? यद्यत् यः कुर्वीत, यदा वा यथा वा—अभ्यासं विना अत्र न कदापि सिद्धिः। तस्य चिन्तनं, तस्य कथनं, परस्परं जागरणं, प्राणेन तत्रैव लीनता—एषा ब्रह्माभ्यासः इति विद्वांसः जानन्ति। येषां पापानि समाप्तानि, ये पुण्यकर्माणि कुर्वन्ति, द्वैतमोहविवर्जिताः, ते ब्रह्मसेवकाः विज्ञेयाः। येषां रात्रयः शास्त्रचिन्तनपर्यन्ताः, येषां संस्काराः कृशाः, ते ब्रह्माभ्यासे स्थिताः। ये महात्मानः वैराग्ययुक्ताः, भोगेषु अनुरागक्षीणाः, भावाभावपदं चिन्तयन्ति, ते पुण्यश्लाघ्याः पृथिव्यां विजयीभवन्ति। येषां मनांसि उदार्यशोभासौन्दर्यगुणैः विभूषितानि, विरक्तिरसवर्णितानि, आनन्दपूरितानि, ते परमाभ्यासिनः। ये तत्त्वविवेकेन शास्त्रैश्च ज्ञेयवस्तुनः पूर्णाभावं ज्ञातुम् इच्छन्ति, ते ब्रह्माभ्यासे स्थिताः। ज्ञेयम्, यद् विश्वमिदं न सृष्ट्यादौ जातम्, न च कदापि अस्ति; विश्वमिदं च अहं च केवलं कल्पनाः। दृश्याभावज्ञानात्, रागद्वेषाद्युपशमात्, या हर्षस्फूर्तिः जायते, सा ब्रह्माभ्यासः कथ्यते। दृश्याभावज्ञानात् रागद्वेषाद्युपशमः लोके तपः स्मृतः; दृश्ये वस्तुनि सत्ताविपर्यासः दुःखहेतुः। यदा दृश्यस्य अशक्यता साक्षात्क्रियते, तदा ज्ञेयस्य ज्ञानम् उद्भवति; तस्याभ्यासेन मोक्षः लभ्यते—एषा साधना महती। संसाररात्रिः मोहस्वप्ननिद्रया घनाभूता, सा विवेकवर्षावृष्ट्या शनैः शनैः विलीयते, यथा शरद्वृष्ट्या हिमपटलम्। एवं मुनिना उक्ते सति, दिवसः सायंतनसमये समाप्य सूर्यः अस्तं गतः; सभायाः जनाः प्रणम्य स्नानाय ययुः, सूर्यरश्मयः तमसि लीयन्ते स्म। एतस्मिन्नन्ते, तस्यां रात्र्याम्, अन्तःपुरे या महाभागा शयने स्थितासीत्, यदा सर्वे परिचारिकाः सुप्ताः, तदा निःसंशयं राजमहागृहे—सर्वद्वारसंयन्त्रपट्टपालाभिः दृढं रुद्धे, जाग्रत्स्थिरचित्ते, सुमनसां सुरभिसुगन्धिसम्पूर्णे। नित्यपुष्पमालाविभूषितशय्यायाः पार्श्वे उपविष्टाः, पूर्णचन्द्रवदनाङ्गनाप्रभया विराजिते स्थले। ताः ध्यानस्थानं गत्वा, मणिस्तम्भनिर्यातप्रतिमा इव, चित्रपटलिखिता इव, अचलाः स्थिताः। सर्वाः चिन्तां संयमं च त्यक्त्वा, शान्तिमुपगता, यथा सायं पङ्कजकोषाः सुरभिं विमोचयन्ति। पूर्णशान्ताः शुद्धाः च, सर्वचेष्टाविहीनाः, शरन्मेरुः इव, वायुवर्जितः, वृष्टिपरिच्छन्नमेघैः भूषितः। अद्वैतसमाधिसंयोगेन, ताः चित्तं व्योम्नि विसृज्य, यथा कल्पलता वसन्ते स्नेहं त्यजति। यदा 'अहं विश्वम्' इति भ्रान्तिर्नोदेत्, आदौ प्रत्यक्षे, उभे च स्वस्वरूपम् अभावमात्रं विदित्वा। तदा तासां प्रत्यक्षकल्पना पूर्णतया नश्यति; अस्माकं तु सा शशशृङ्गवत् असत्येव, हे निष्कलुषे। यद् आदौ नास्ति, तद् वर्तमानकाले अपि नास्ति; यद् दृश्यते, तद् वास्तवतोऽव्यक्तमेव, तस्मात् जगत् मरीचिकाजलवत्। तासां स्वरूपं केवलं शान्तमभवत्; तौ स्त्रियौ चन्द्रसूर्यग्रहादिप्रपञ्चात् परं मुक्ते, व्योमवत् स्थिते। विज्ञानदेहेनैव बुद्धिदेवी परं तीर्त्वा, मानुष्या स्वदेहेन, ज्ञानाज्ञानानुसारं शीघ्रं जगाम। गृहान्तरे, हस्तमात्रमाकाशमुत्तीर्य, ताः चैतन्याकाशरूपे बभूवुः, यथा खेचर्यः।