एवं संसारोत्पत्तिरयं तदा समूलहृता भविष्यति, निरवकल्पसमाधावधिष्ठानं दृढतरं सम्पद्यते। विकल्पमलविनिर्मुक्तः, निर्मलाकाशसन्निभः, इन्द्रियकर्मणां तेषां च हेतूनां शेषवशात् किंचित्कालं प्रवर्तसे। यथा स्वप्नस्वरूपावबोधे स्वप्नदेहः नास्ति, तथा प्रत्यक्षानुभवात् अपि अयं जाग्रद्देहः नास्त्येव। यथा स्वप्नज्ञानात् संस्कारक्षयात् स्वप्नदेहः निवर्तते, तथा जाग्रद्देहः संस्कारशैथिल्येन नश्यति। कल्पनया निर्मितस्य स्वप्नदेहस्य अन्ते अयं देहः तथैव गण्यते; तथा जाग्रद्विकल्पस्य अन्तेऽपि सूक्ष्मदेहः अन्यः उदेति। स्वप्ने संस्कारबीजाभावे सुषुप्तिः जायते; जाग्रति संस्कारबीजाभावे मोक्षः सम्पद्यते। जीवन्मुक्तस्य या संस्कारावस्था, सा न हि संस्कारः, सा शुद्धसत्ता, सामान्याधारः इति कथ्यते। सुषुप्तौ या संस्कारावस्था सा सुषुप्तिः इति, जाग्रति या संस्कारावस्था सा घनमोहः इति। संस्कारक्षययुक्ता या निद्रा सा 'चतुर्था' इति निर्दिश्यते; सा अपि जाग्रति, परावस्थायाम् अवगम्यते। अत्र संस्कारक्षययुक्ता जीवन्मुक्तावस्था अलिब्धैः न ज्ञायते; सा एव जीवन्मुक्तिः इति कथ्यते। मनः मलरहितं संस्कारच्छिन्नं च सूक्ष्मदेहावस्थां प्राप्तं, अग्निना तप्तमिव जलं, वाष्पतां यथा गच्छति तथा भवति। सूक्ष्मदेहभावं प्राप्तं मनः, अन्तर्बोधेन, अन्येषां लोकानां सृष्टीनां च स्थितैः सिद्धैः सह साक्षात्कारं प्राप्नोति, न तु अन्यैः। यदा त्वयि 'अहं' इति भावना पुनः पुनः अभ्यासात् प्रशान्ता भवति, तदा तव साक्षात् चित्सामान्यं स्वयमेव उदेति। सूक्ष्मदेहावस्थां प्राप्ते सदा स्थितिः लभ्यते; तदा परचिन्तारश्मिना तव स्वभावः विशुद्धः भवति। अतः हे निष्कलङ्के, संस्कारशैथिल्याय प्रयतस्व; तस्मिन् दृढे सति, जीवन्मुक्तो भविष्यसि। यावत् अयं चिदिन्दुर्निर्मलः सम्पूर्णः न जातः, तावत् देहं स्थापयित्वा अन्यान् लोकान् पश्य। स्थूलशरीरं केवलं स्थूलशरीरेणैव संयोगं प्राप्नोति, न तु मनोदेहेन, व्यवहारकाले। एषा प्रत्यक्षानुभवेन तथा यथार्थतया उक्ता; बाल्यादारभ्य साधिता, न वरदोषवत्। गाढबोधाभ्यासेन पुनः पुनः एषः देहः वैराग्ययुक्तः भवति, मन एव देहः स्यात्। अत्र च यदा एषः संप्रत्युपजायते, तदा केनापि न दृश्यते; जनाः केवलं देहस्य मरणमेव पश्यन्ति। किन्तु अयं देहः न म्रियते, न जीवति; कः वा मृत्युः वा जीवनम् अनुभवति, यौ स्वप्नकल्पनयोः एव भ्रान्त्यौ। कल्पनापुरुषस्य जीवनमरणे अपि तावदेव असत्ये; केवलं अत्र देहे एव दृश्येते, हे वत्स। एषा शुद्धा विद्या मया त्वया देवी प्रदत्ता; श्रवणमात्रेण संसारज्वरः प्रशाम्यति। अत्र कः सहायः, का साधना, कथं वा सा सम्पद्यते? कथं च सा बलवती, किं च सिध्यति? यद्यद् यः कदा यथा वा करोति, साधनां विना किञ्चिदपि न सिध्यति। तद् चिन्तयित्वा, तद् भाषमाणाः, परस्परं जागरयन्तः, प्राणेन तत्रैव लीनाः ध्यानं कुर्वन्तः—इयं ब्रह्मसाधना पण्डितैः ज्ञायते। येषां पापानि क्षयमुपगतानि, ये पुण्यकर्मिणः, द्वैतमोहविनिर्मुक्ताः, ते ब्रह्मसेवकाः इति विज्ञेयाः। येषां रात्रयः शास्त्रचिन्तनपर्यन्ताः, संस्कारशैथिल्ययुक्ताः, ते ब्रह्मसाधने स्थिताः। ये महात्मानः वैराग्ययुक्ताः, भोगेच्छाशिथिलाः, अभावावस्थां चिन्तयन्ति, ते पृथिव्यां विजितारः पुण्यश्लाघ्याः। येषां मनांसि उदार्य-शोभायाः गुणैः भूषितानि, वैराग्यरसरञ्जितानि, आनन्दपूरितानि, ते परं साधकाः। ये युक्त्या शास्त्रैः च ज्ञेयाभावं ज्ञातुम् इच्छन्ति, ते ब्रह्मसाधने स्थिताः। ज्ञेयते ब्रह्मसाधना इति—'न दृश्यस्य सृष्टिः आदौ, न कदाचित् अस्ति; अयं लोकः अहं च केवलं कल्पनैव' इति। दृश्याभावज्ञानात् रागद्वेषादिप्रशमोत्थः यः आनन्दः, स ब्रह्मसाधना इति कथ्यते। दृश्याभावज्ञानात् रागद्वेषादिप्रशमनं तपः लोके स्मृतम्; दृश्ये सत्तादृष्टिदोषः दुःखहेतुर्भवति। दृश्यस्य अशक्यता यदा ज्ञायते, तदा ज्ञेयज्ञानम् उदेति; तस्य साधनया मोक्षः लभ्यते, सा साधना महत्त्ववती। संसारस्य या दीर्घरात्रिः मोहनिद्रया घनया युक्ता, सा विवेकवृष्टिभिः शनैः शनैः शिशिरेण शरद्व्यत्यये हिमवत् विलयं यान्ति। इति मुनिना उक्ते सति, दिनस्य सायंकाले सूर्यास्तः अभवत्; सभायाः सदस्याः प्रणम्य स्नानाय जग्मुः, सूर्यरश्मयः च तमसि लीनाः। एवमेव तस्याः संवादानन्तरं तस्यां रात्रौ, अन्तःपुरे या देवी शयनी, सर्वाः परिचारिकाः सुप्ताः, निःसंशयं राजमहामण्डपे। सर्वद्वारपिधानपट्टकवातायनानि दृढानि बद्धानि, मनः च जाग्रत् स्थिरं च, पुष्पगन्धसमृद्ध्या पूरितम्। शयायाः समीपे, अनवद्यमालाभिः भूषिते उपविश्य, या स्थली पूर्णचन्द्रवदनस्त्रीप्रभया प्रकाशिताऽभूत्—तत्र सा देवी स्थित्वा।