प्रियवर्णनेन, एकदा भगवती देवी आत्मज्ञानस्य गूढार्थं जिज्ञासमाना यथार्थं पृच्छति—“इह, अहं शरीरं परित्यज्य, मनः शुद्धसत्त्वसमाहितं कृत्वा, तं परमं धाम गच्छामि; तस्य स्वरूपं मे कथय।” ततः तस्य उत्तरं श्रूयते—“यथा तव आकाङ्क्षारूपः वृक्षः आकाशे तिष्ठति, सन् अपि तस्य स्वरूपं आकाशवत्, न तु प्राचीरवत्; स न प्राचीरस्य बाधकः, न च तं विनाशयति। एवं मनसः कल्पितं शरीरं, शुद्धैकसत्त्वमयं, तस्य प्रादुर्भावः परमसत्त्वात् केवलं किंचित् भिन्नः। एवं शरीरमपि तादृशं; अहं तद् परित्यज्य अन्यत्र न गच्छामि, अपि तु अस्मिन्नेव शरीरं तं स्थानं प्राप्नोमि, यथा वायुः गन्धं वहति। यथा जलं जले, अग्निः अग्नौ, वायुः वायौ मिलति, तथा मनसः कल्पितं शरीरं अन्यैः मनसः कल्पितैः शरीरैः एकीभवति। पृथिव्याः चेतना अपृथिव्यचेतनया न मिलति; कल्पनया निर्मितयोः पर्वतयोः संगति कुतः? तव मनसः कल्पितं शरीरं यातनायाः साधनमस्ति; दीर्घकालकल्पनया बुद्ध्या तद् स्थूलमिव गृह्यते। यथा स्वप्ने, दीर्घध्यानस्य समये, मोहवस्थायाम्, व्यसनिनः दृढकल्पनायाम्, गन्धर्वनगरस्य दृश्ये—यदा सूक्ष्मवासनाः क्षीयन्ते, मनः स्थिरं भवति, तदा स्थूलशरीरस्थितिः पुनः न प्रतिनिवर्तते। यदा सूक्ष्मशरीरकल्पनायां दृढविश्वासः, तदा शरीरं दृढतां प्राप्नोति; यदा मोहवशात् तद् विश्वासः नश्यति, तदा शरीरं विनश्यति। यद् नामरूपेण अस्ति, तस्य विनाशाविनाशः सम्भवति; यद् वस्तुतः नास्ति, तस्य विनाशः कः? यथा रज्जौ सर्पस्य भ्रान्तिः ज्ञानाग्रे नश्यति, तदा सर्पः न विनश्यति, न च अविनश्यति; एवं वाक्यं अर्थहीनम्। यथा यथार्थज्ञानात् स्थूलं न दृश्यते, तथा सूक्ष्मशरीरज्ञानात् स्थूलं न दृश्यते। यदा कल्पितं वस्तुं कोऽपि निवारयति, तदा तस्य कल्पना नश्यति; यथा क्षिप्तः शिलाखण्डः, सः कदापि नास्ति। शरीरं तस्य अवयवाः परस्परं पूरयन्ति; एषा सत्यम्, प्रिय, यद् वयं पश्यामः, त्वं न पश्यसि। सृष्ट्यादौ, यदा मनः कल्पनया रूपितं, तदा आरभ्य व्यक्तित्वं वस्तुवत् दृश्यते। यदा केवलं परमसत्त्वं शान्तं, दिशादिभेदरहितं तिष्ठति, तदा कल्पनायाः अवकाशः कुतः? यथा कङ्कणगुणः सुवर्णे, लहरिः जले, सत्यं स्वप्ननगरादिषु—तथा सत्यानुभवे, चैतन्यधामे, आत्मनः दुःखरहिते, कल्पना नास्ति। यथा आकाशे रजः नास्ति, तथा परमसत्त्वे भेदः नास्ति; एषा अभिन्ना, शान्ता, अजाता, कल्पनारहितं वस्तु। यद् ज्ञानं प्रकाशते, तत् शुद्धं केवलं तस्य; यथा रत्नदीप्तिः, या सुवर्णकथा सुवर्णं इति कथ्यते। दीर्घकालं, हे देवी, वयं भ्रमन्तः; के इमे, द्वैताद्वैतवासनया अनन्तं मोहिताः? दीर्घकालं, त्वं चञ्चलचिन्तया, अनविचारितया, विक्षिप्ता, मोहितासि; सः भ्रमः स्वभावतः उत्पद्यते, विचारात् नश्यति। अनविचारितं चिन्तनं विचारेण तत्क्षणं विनश्यति; तस्मात् तद् वस्तुतः नास्ति, अज्ञानं अन्तः नास्ति। तस्मात् नास्ति विचाराभावः, न अज्ञानम्, न बन्धः, न मोक्षः; एषा जगति शुद्धचैतन्यम्, अविकल्पितम्। यावत् त्वं एतत् न विचिन्तयः, तावत् न पूर्णजाग्रतासि; भ्रमिता, चञ्चलसागरवत्। अद्य आरभ्य, त्वं जाग्रता, मुक्तासि, विवेकिनी; वासनाबीजं तव मनसः पतितम्। आदौ एव, दृश्यं—संसारनाट्यम्—न कदापि अभवत्; तस्मात् कदा, कथं, केन, वासनानुभवः? यदा दृष्टा, दृश्यं, दर्शनं पूर्णरूपेण अभावं प्राप्नुवन्ति, तदा परमैकाग्र्ये, निर्विकल्पसमाधौ स्थितिः। यदा वासनाक्षये अपि हृदि किंचित् अंकुरः जायते, तदा क्रमशः रागद्वेषादि भावाः प्रादुर्भवन्ति। तदा संसारोत्पत्तिः उपशम्यते, निर्विकल्पसमाधिस्थितिः दृढा भवति। कल्पनारहितः, निर्मलः आकाशवत्, अवशेषेन्द्रियकर्मणां कारणस्य प्रभावात्, किञ्चित्कालं प्रवर्तसे। यथा स्वप्नस्य स्वरूपं ज्ञायमानं, स्वप्नशरीरं नास्ति, तथापि अनुभूयमानं जाग्रत् शरीरं नास्ति। यथा स्वप्नज्ञानात्, वासनाक्षये, स्वप्नशरीरं नश्यति, तथा जाग्रत् शरीरं वासनाक्षये नश्यति। स्वप्नशरीरकल्पनायाः अन्ते, इदं शरीरं एवं गृहीतं; तथा जाग्रत् कल्पनायाः अन्ते, अन्यः सूक्ष्मशरीरः उत्पद्यते। स्वप्ने, यदा वासनाबीजं नास्ति, सुषुप्तिः जायते; जाग्रति, यदा वासनाबीजं नास्ति, मोक्षः जायते। मुक्तस्य जीवतो वासना न वस्तुतः वासना; सा शुद्धसत्त्वं, सर्वसत्त्वस्य आधारः। सुषुप्ते अवशिष्यते या वासना, सा सुषुप्तिः; जाग्रति या अवशिष्यते, सा घनतमोहः। वासना-क्षये सुषुप्तिः ‘चतुर्थ’ इति कथ्यते; सा अपि जाग्रति, यदा परमावस्था साक्षात्कृता। वासना-क्षये जीवन्मुक्तावस्था मुक्तैः एव ज्ञायते, अन्यैः न; सा जीवन्मुक्तिः इति कथ्यते। एवं, देवी, आत्मज्ञानस्य गम्भीरार्थः, शरीरस्य, मनसः, वासनानां, कल्पनायाः, मोक्षस्य च स्वरूपं यथाक्रमं प्रकटितम्।