तत्र, स्मरणं पितामहस्य ब्रह्मणः कारणं भवति, तस्य स्मरणं अपि; पूर्वं तु तद् न स्यात्, यतः पूर्वजन्म मोक्षं प्राप्तम्। पूर्वे, स्मरणं स्मर्तुं न शक्यते; तथापि चेतनास्वभावात् पद्मसम्भवः जन्मोत्पत्तिः जायते। अन्यः प्रजापतिः उत्पद्यते, चिन्तयन्—‘पूर्वं नासीत् अहम्’; यथा काचित् संयोगेन केवलम् चेतनास्फुरणमयः कश्चित् प्रकटते। एवं, जगत् उत्पन्ने, कदापि किमपि नोत्पद्यते; यद् ‘उत्पादनं’ इति कथ्यते, तद् केवलं चेतनागगने स्थापितम्। परमावस्था स्मरणस्य द्विविधकारणम्; कारणकार्यसम्बन्धः केवलं एकं चेतनागगनम्। कारणकार्यस्य अस्तित्वं सहायककारणात् भवति; कारणकार्यैक्यं तु तेषां अभावात् न नश्यति। एषा महाचेतनारूपा इति विद्धि; स्मरणात् चेतना उत्पद्यते। कारणकार्यसम्बन्धः अत्र केवलं आभासः, अतः शब्दः न वास्तविकः। एवं, किमपि नोत्पद्यते—न दृश्यं जगत्, न त्रैलोक्यम्; चेतनागगनं चेतनागगने एव स्थितम्, केवलं आत्मनि। हा, देवि! त्वं मे परमदर्शनं दर्शितवती; जगति रूपसौन्दर्यं प्रातःप्रभायाः प्रकाशे दृष्टिप्रकाशवत् दीप्तिमान्। यावत् अहं अस्मिन दर्शनं परिपक्वः, पुनःपुनः अभ्यासं विना, देवि, मम जिज्ञासां निवर्तय। यत्र स ब्राह्मणः स्वगृहे पत्न्या सह निवसति, तस्य सृष्टिं, तं पर्वतग्रामं, मां दर्शय। परमशुद्धदर्शने, जडचेतनरूपसम्बद्धे, आश्रित्य, एतद् आविर्भावं त्यज, सत्त्वदोषं विमोचय। ततः, निःसंशयं, आकाशरूपं आत्मानं प्राप्स्यसि, आकाशे स्थितम्; यथा भूमौ पुरुषस्य चिन्ता आकाशे नगरी। एवं, तं स्थितं सह तया सृष्ट्या पश्यामः; तस्य दर्शनद्वारेण, शरीरं एव परं प्रतिबन्धः। एतेन शरीरं, देवि, अन्यं जगत् प्राप्यते; वा न। किमर्थं तत्र युक्तिं वर्णयामि, यतः सा केवलं कृपया ग्राह्यते। एतानि जगति, निराकाराणि अपि, रूपयुक्तानि इव दृश्यन्ते, भ्रान्त्याभासात्; त्वं तानि सुवर्णतरंगकल्पनया अवगच्छसि। सुवर्णरूपे तरंगवनम् अपि, तत्र वास्तविकतरंगत्वं नास्ति; एवं, जगत्रूपे, चेतनागगने, जगत्तत्त्वं नास्ति। एतद् जगत् केवलं आकाशम्, ब्रह्मैव, न दृश्यपदार्थः; यद् यत्र दृश्यते, तद् केवलं समुद्रे रजःकणः। ब्रह्मैव ब्रह्मणं पश्यति, न अब्रह्म; ब्रह्म ब्रह्मणं पश्यति। तस्य स्वरूपं एवं, सृष्ट्यादिनाम्ना ज्ञातम्। ब्रह्मणः जगतोः कारणकार्योत्पत्तिः नास्ति, सर्वकारणानां सहायकानां च अभावात्। यावत् तव मनः योगाभ्यासेन शान्तं न भूत्वा, विकलम् न त्यक्तम्, तावत् त्वं ब्रह्मणं यथार्थतया न पश्यसि। ये यथा वयं, तत्र स्थैर्यं प्राप्तवन्तः, योगाभ्यासेन ब्रह्मज्ञानात्, तदवस्थां तत्त्वतः पश्यन्ति। यथा कल्पनानगरम्, मम शरीरम् आकाशमयम्; एषः प्राणः ब्रह्मैव, अस्मिन शरीरं अहं तां परमावस्थां पश्यामि। अहं शुद्धज्ञानरूपः, यथा एते—पद्मसम्भवः अन्ये च; ब्रह्म, आत्मा, जगत्, सर्वम्—एते अंगानि स्वात्मनि एव। त्वदीयाभ्यासविना, पुत्र, रूपं ब्रह्मावस्थां न प्राप्तम्; मनोमयं स्वरूपं तिष्ठति, अतः तद् न पश्यसि। यत्र तव कल्पनानगरं स्वशरीरे न दृश्यते, तत्र अन्यस्य कल्पनानगरं अपि स्वशरीरे न दृश्यते। अतः, एतद् चेतनागगनस्वरूपं शरीरं त्यक्त्वा, तद् पश्यसि; शीघ्रं कुरु, कर्तव्यविज्ञानेषु श्रेष्ठे। कल्पनानगरं कल्पयितुः एव वास्तविकम्; शरीरयुक्तं वा शरीररहितं वा, अन्येषु तद् किमपि नास्ति। सृष्ट्यादौ, जगत्-मोहः उद्भूतः, एवं स्थितिम् प्राप्तः; तस्माद् आरभ्य, दैवम् बलं प्राप्तम्। त्वं उक्तवती, हे देवी—‘गच्छामः ब्राह्मणस्य गृहे पत्न्या सह’; तद् अहं वदामि—कथं गच्छेम, मातः? अत्र, एतद् शरीरं त्यक्त्वा, मनः शुद्धभावेन संयोज्य, तं परमस्थानं गच्छामि—तत् कथय। यथा तव कामरूपवृक्षः आकाशे, अस्ति अपि, आकाशस्वरूपः—न तु भित्तिस्वरूपः, न भित्त्या बाध्यते, न भित्तिं नाशयति। एषः एव मनोमयं शरीरं शुद्धैकद्रव्यस्वरूपम्; अतः तस्य प्रकटिः केवलं परमात् किंचित् भिन्नः। अतः, एतद् शरीरम् एवं; अहं तद् त्यक्त्वा अन्यत्र न गच्छामि। अस्मिन शरीरं एव, तं स्थानं प्राप्नोमि, यथा गन्धः वायुनि गच्छति। जलं जले, अग्निः अग्नौ, वायुः वायौ यथा मिलति, तथा मनोमयं शरीरं अन्यैः मनोमयैः शरीरैः संयुक्तम्। भूमिसंस्कारस्य चेतना भूमिसंस्काररहितचेतनया न मिलति; कल्पनया निर्मितयोः पर्वतयोः संयोगः कः? एषः तव मनोमयं शरीरं एव गमनाय युक्तम्; दीर्घकल्पनया, बुद्ध्या तद् स्थूलम् इव गृह्यते। यथा स्वप्ने, दीर्घध्यानम्, मोहः, व्यसनिनः निश्चितकल्पना, गन्धर्वनगरम् च— यदा सूक्ष्मवासनाः नष्टाः, मनः स्थिरम्, तदा शरीरस्थितिः पुनः शरीरं न प्राप्नोति। यदा सूक्ष्मशरीरविश्वासः दृढः, तद् शरीरं स्थैर्यम् प्राप्नोति; मोहात् तद् विश्वासः नष्टः, तद् शरीरं विनश्यति। एवं, ब्रह्मणः स्मरणं, चेतनास्वभावः, कल्पनानगरस्य सत्यता, शरीरस्य गमनं, जगत्-मोहस्य उत्पत्ति, ब्रह्मज्ञानस्य दर्शनं, मनोमयशरीरस्य स्वरूपम्, कल्पनानगरस्य अस्तित्वम्—एते सर्वे, जगत्, आत्मा, ब्रह्म, चेतनागगनं च, एकस्मिन् आत्मनि एव, यथार्थेन स्थितम्।