यदा अनुभवः न कृतः, तदा चेतनायां तस्य अनुभवस्य भावः न जायते; यथा स्वप्नाद्वा मायया, यः पुत्रः न भवति, तस्य पितुर्मृतिः स्मरणं न भवति। स्मृतिं अपि यदा तिरस्कृत्य केवलं आभासमात्रं प्रकाशते, तदा प्रथमं सृष्टिपतेः रूपेण, अनन्तरं क्रमशः अन्यैः रूपैः प्रकटते। एतत् दृश्यं जगत्, त्रैलोक्यादि आरभ्य, कस्यचित् स्मृतौ अनुभूतं रूपेण स्थितम्; अन्यस्य तु तत्र अनुभवस्मृतिर्नास्ति। कस्यचित्, स्मरणं तिरस्कृत्य, केवलं आभासमात्रं दृश्यते, यतः अणुचेतनायाः ऐश्वर्यं यथाकाकतालीयम् उत्पन्नम्। यः दृश्यं सर्वथा विस्मृतं, स मुक्तिः इति कथ्यते; तत्र कस्यचित् न इच्छितं न च अनिच्छितं अस्ति। पूर्णनास्तित्वस्य प्राप्तिं विना, अहम्-भावस्य जगत्-भावस्य च स्थिते, मुक्तिः, यः अनुत्पादस्वरूपा, न तु वस्तुतः जायते। यथा रज्जौ सर्पमायास्वभावः सततं शान्तः, तु शब्दार्थसर्पसंबन्धे तस्य निवृत्तिः न भवति। यः अर्धशान्तः, स न शान्तः; अन्यस्मिन्संयोगे, प्रथमस्य अन्ते, अन्यः भूतः अपि पण्डितस्य जायते। एतत् संसारः स्थूलः परमः इति प्रतितः, परन्तु परीक्षायां तस्य कारणं न दृश्यते; यत् यत्र दृश्यते, तत् तत्र लीयते। ब्राह्मणब्राह्मण्याः रूपसृष्टौ स्मृतिः कारणं इति कथ्यते; किं तु स्मृतिः किं स्मर्तव्यम् विना कुतः उत्पद्येत? तत्र पितामहस्य स्मृतिः कारणम्, तस्य स्मृतिः अपि; पूर्वं तु तस्य जन्म मुक्तम्, तस्मात् पूर्वस्मृतिः नास्ति। पूर्वं स्मरणीयं न स्यात्; तथापि चेतनास्वभावात्, पद्मजन्मभावः प्रकटते। अन्यः प्रजापतिः 'पूर्वं नासीत्' इति चिन्तयन् उत्पद्यते; यथा योगेन प्रकाशमात्रः कश्चित् प्रकटते। एवं जगति उत्पन्ने, किमपि वस्तुतः न उत्पद्यते; यः उत्पादः इति कथ्यते, स चेतनागगने स्थाप्यते। परमावस्था स्मृतिद्वयं कारणम्; कारणकार्यसम्बन्धः केवलं चेतनागगनम्। कारणकार्यस्य अस्तित्वं उपकारणैः; कारणकार्यैकत्वं तेषां अभावे न निवर्तते। एषा महाचेतनास्वरूपा; चेतना स्मृत्या जायते। कारणकार्यसम्बन्धः केवलं आभासः, तस्मात् शब्दः न वस्तुतः वास्तविकः। अतः किमपि न उत्पन्नम्, दृश्यं जगत् वा त्रैलोक्यं वा; चेतनागगनं चेतनागगने एव स्वयमेव स्थितम्। अहो, देवी, त्वं मे परमदृष्टिं दर्शयामासि; जगति रूपसौन्दर्यं दर्शनप्रभायां उषःप्रभेव प्रकाशते। यावत् अहं अस्मिन दृष्टौ परिपक्वः, पुनः पुनः अभ्यासं विना, देवी, मम जिज्ञासां विमोचय। यत्र स ब्राह्मणः स्वगृहे स्वपत्नीया सह वसति, तस्य सृष्टिं, तं पर्वतीयग्रामं, मां तत्र दर्शय। परमशुद्धदृष्ट्या, जडचैतन्यरूपेण, एतदाभासं त्यजित्वा, संसारमलम् विमोचय। तदा निःसंशयं, आकाशवत् आत्मानं आकाशे स्थितं प्राप्स्यसि; यथा भूमौ पुरुषस्य चिन्ता आकाशनगरं भवति। एवं तं स्थितं, तस्य सृष्टिं च पश्याम; तस्य दृष्टिद्वारं शरीरं परमबन्धः। एतेन शरीरं, देवी, अन्यं लोकं प्राप्यते वा न वा; तत्र युक्तिवर्णनं किम्, यतः तद् केवलं अनुग्रहात् गृहीतम्। एते लोकाः निराकाराः सन्ति, परन्तु रूपवत् दृश्यन्ते, भ्रान्त्या; त्वं तान् सुवर्णतरंगकल्पनया अवगतम्। सुवर्णरूपे तरंगवनमध्ये अपि तरंगस्वभावः नास्ति; एवं जगत्रूपे चेतनागगने जगत्स्वभावः नास्ति। एतत् जगत् आकाशमात्रम्, ब्रह्मैव, न दृश्यं किञ्चन; यत् यत्र दृश्यते, स समुद्रे रजःकणमात्रम्। ब्रह्मैव ब्रह्मणं पश्यति, न अब्रह्म; ब्रह्म ब्रह्मणं पश्यति। तस्य स्वरूपं एवं, सृष्ट्यादिनामभिः ज्ञातम्। ब्रह्मजगतोर्यः कारणकार्योत्पादः नास्ति, सर्वकारणोपकारणानां अभावात्। यावत् तव मनः योगाभ्यासेन न शान्तम्, न च विकलम्, तावत् ब्रह्मणं यथार्थं न पश्यसि। ये च, यथा वयं, तत्र स्थिरतां योगाभ्यासब्रह्मज्ञानाभ्यां प्राप्ताः, ते तां अवस्थां पश्यन्ति। यथा कल्पनगरं, मम शरीरं आकाशमयं; अहं पश्यामि यद् एषः श्वासः ब्रह्मैव, तेन शरीरं तद् परमावस्थां पश्यामि। अहं शुद्धज्ञानरूपः, यथा एते—पद्मजन्मादयः; ब्रह्म, आत्मा, जगत्, सर्वम्—एव आत्माङ्गानि। त्वदभ्यासं विना, बालके, रूपं ब्रह्मपदं न प्राप्तम्; मनःकल्पितात्मा रूपेण स्थितम्, तस्मात् तद् न पश्यसि। यत्र तव कल्पनगरं तव शरीरमध्ये न दृश्यते, तत्र अन्यस्य कल्पनगरं अपि तव शरीरमध्ये न दृश्यते। अतः, एतत् चेतनागगनस्वरूपं शरीरं त्यजित्वा, तत् पश्यसि; शीघ्रं कुरु, कर्तव्यविदां श्रेष्ठे। कल्पनगरं कल्पयितुः एव वास्तविकम्; शरीरयुक्तः वा शरीररहितः वा, अन्येषां तु तद् न किञ्चन। सृष्ट्यादौ जगन्माया उत्पन्ना, तदवस्थां प्राप्तवती; तस्मात् प्रारब्धं सुदृढं जातम्। देवी, त्वं उक्तवती—‘गच्छाम ब्राह्मणस्य गृहे स्वपत्नीया सह’; तस्मात् अहं वदामि—कथं गच्छेम, माता?