अहो, दुःखमिदम्, एतद्भाग्यमिति मनसि सङ्कल्पनया कल्पितानि; यदा मनसि एषा मोहवृत्तिरुत्पद्यते, तदा शोकनिनादेन सः आत्मनं व्यक्तीकरोति। “हा नष्टोऽस्मि, हा अशक्तोऽस्मि” इति विलपन् अपि, आश्चर्यं यत् सः तादृशः जनः वैराग्यं न प्राप्नोति। रामः रिपुविनाशकः रघुवंशसिंहश्च यदा एवं गम्भीरध्यानसमाविष्टः तिष्ठति, तदा वयं दुःखेन पीडिताः अभवाम। न वयं जानिमहि, महाबाहो, अस्य मनः स्थितेः किं कर्तव्यं; त्वमेव, कमलनयन, अस्माकं एकमेकं शरणं। राजा, ब्राह्मणः, अथवा श्रेष्ठः गुरुर्वा – सर्वान् सः उदासीनभावेन पश्यति, प्रभो, पशुवत् तान् परित्यज्य निश्चिन्तः तिष्ठति। एषा विशालसृष्टिः, या जगन्नाम्ना प्रसिद्धा, अत्रैव समुत्पन्ना; “नायं सत्यम्, नाहमपि” इति निश्चित्य सः आत्मनि स्थितः। न तस्य देहे, आत्मनि, मित्रे, राज्ये, मातरि वा किञ्चित्स्नेहः; न भाग्ये, नाभाग्ये, न बाह्ये, नान्तरात्मनि, किञ्चिदपि विश्वासं स्थापयति। सः असक्तः, निराशः, निराशः, निराश्रयः च; सः मोहात् विमुक्तः, तेन वयं क्लिश्यामहे। किं वित्तेन, किं मातृभिः, किं राज्येन, किं कामेन? इत्येवं निश्चित्य, सः प्राणत्यागायैव स्थितः। सुखे, जीवने, राज्ये, मित्रे, पित्रि, मातरि च – सर्वत्र सः परमदुःखमुपगतः, तृणशुष्के चातकवत्। तादृशस्य च, सर्वैः सम्पद्भिः अपि युक्तस्य, प्रभो, संसारजालं विषवत् दृश्यते। को वा अस्मिन्नरण्ये तादृशं महात्मानं सामान्ये व्यवहारे स्थापयितुं समर्थः? अतः, यदा एषा शाखाविस्तीर्णा व्यथा उत्पन्ना, तदा करुणया पूर्णः कश्चित् तं तस्माद् उद्धर्तुं समागतुं युक्तः। यः मोहं मनसः परित्यज्य, महात्मा सः सर्वान् दुःखितान् शुभाय नयति; यथा सूर्यः पृथिव्यां तमः अपाकरोति। यदि एवं, तर्हि शीघ्रं रघुनन्दनं प्राज्ञं आनय, यथा मृगाः मृगमिव। अस्य रघुनन्दनस्य मोहो न दुःखात्, न स्नेहात्; एषा विवेकवैराग्यजाता महाजागरूकता। रामः अत्रैव आगच्छतु, वयं च तस्य मोहं पर्वताद् मेघमिव वातेन निवारयामः। यदा एषा मोहवृत्तिः यथाविधि शुद्ध्यति, तदा रघुनन्दनः रामः तस्मिन्परमपदे विश्राम्यति, यथा वयमपि। सत्यम् अवाप्य, प्रमुदितज्ञानः, विश्रान्तः च, सः पुष्टः, कान्तवर्णः, सुधां पीतवत् दीप्तिमान् भविष्यति। सः पूर्णसन्तुष्टचित्तः, स्वधर्मान् अखण्डरूपेण पूजयन् व्यवहरिष्यति। सः महात्मा भविष्यति, विश्वं सम्यक् ज्ञात्वा, सुखदुःखयोः अतीतः, मृत्काष्ठकाञ्चनयोः समदृष्ट्या स्थितः। एवं मुख्यऋषिणा उक्ते, राजा तुष्टचित्तः, रामस्य आनयने पुनरपि दूतान् प्रेषयामास। किञ्चित्कालात्, रामः स्वगृहात् उपविष्टः, पितरं प्रति प्रस्थितः, यथा सूर्यः पर्वतादुत्थाय प्रकटते। स्वकीयैः किंचित् परिचारकैः भ्रातृभिश्च सहितः, सः पितुः शुभसभां प्राप, स्वर्गमिव देवेन्द्रालयम्। दूरात् रामः ददर्श दशरथं राजसभया परिवृतम्, इन्द्रमिव देवगणैः संवृतम्। वसिष्ठविष्वामित्राभ्यां च पार्श्वयोः सेव्यमानः, मन्त्रिसभया वेदविद्या-विशारदैः रक्षितः। सुशोभनचामरधराभिः रमणीभिः सेव्यमानः, यथोचितं दिशामिव मूर्तिभिः स्थितः। वसिष्ठः, विश्वामित्रः, दशरथः च, अन्ये च, राघवं दूरतः आगच्छन्तं ददृशुः, गुहमिव। स्थैर्यगर्वेण, हिमालयशीतलतया, सार्वभौमसेवया, गंभीरस्वरेण च युक्तः। सौम्यः, समदर्शी, विनयसामर्थ्यसम्पन्नः, सुशीतलरूपः, परहितनिधिः। कौमारारम्भे, उत्साहशमसमन्वितः, अशान्तः, अक्लिष्टः, प्रायः सर्वाभिलाषैः पूर्णः। लोकगतिकल्पनया, शुद्धगुणक्षेत्रे विचरन्, एकविभूतिना धार्यमाणः, गुणैः आलिङ्गित इव। शुद्धसत्त्वेन, अन्तरङ्गे पूरितचित्तः, परमं निर्विकल्पं स्थितम् दर्शयन्। एवं बहुगुणैः भूषितः, दूरात् रघुनन्दनः प्रकटः, शुक्लवस्त्राभरणैः दीप्तमानः। तेन सुन्दरमणिमुकुटेन नीलरश्मिभिः शिरसि नतं, पर्वतश्रीवत् कञ्चन पृथिवीं कम्पयन्। प्रथमं पितरं प्रणम्य, ततः वन्द्यऋषीन्, ब्राह्मणान्, बान्धवान्, गुणवत्तरान् गुरून्क्रमशः प्रणनाम। स्वयम् उपस्थित्या मधुरवाक्यैः, राज्यजनानां प्रणामान् स्वीकृत्य, तेषां स्नेहं प्रतिगृह्य। आशीर्वादान् प्राप्य मुनिभ्यः, रामः शान्तचित्तः, पितुः पावनसमीपं प्राप, दिव्याङ्गनामिव शोभमानः। राजा, तं पादयोः नतं दृष्ट्वा, शीघ्रं शिरसि आलिङ्ग्य, पुनः पुनः चुम्बति। एवं शत्रुघ्नलक्ष्मणौ च, रिपुघ्नौ, स्नेहेन आलिङ्ग्य, राजहंसः पद्माविव, सस्नेहम् आलिङ्गयत्।