प्रियस्य वियोगेन विह्वलानां जनानां कृते एकः दिवसः अपि संवत्सरवत् दीर्घः भवति; स्वप्नेऽपि “अहं मृतः, जातः, अन्यः मे पिता” इति अनुभूयते। न भुक्तस्यापि भोगस्य चिन्ता जायते, भुक्तस्य तु अभुक्तत्वस्यापि स्मरणं दृश्यते—एवं जुआरिणां च तादृशेषां च व्यवहारः लोके प्रसिद्धः। रिक्तं पूर्यते, विपत्तिः उत्सवसमाना जायते; मदमत्तता, स्वप्नः, तादृशावस्थासु वियोगः लाभश्च तुल्यः अनुभवः दृश्यते। यथा सरषपबीजे तीक्ष्णता, स्वस्तम्भे, वा बालकक्रीडायां निर्मिते जाले अन्तर्निहिता दृश्यते, एवं दृश्यं जगत् अपि तत्तुल्यमेव—not अन्यत्। अतः अजस्य, शान्तस्य, कस्मै बन्धनं वा मोक्षः वा, कुतः, किम् वा एते? मरणमोहात् शीघ्रमेव लोकाः प्रकटन्ते, यथा जीवतः चक्षुषः उद्घाटने सर्वरूपाणि दृश्यन्ते। ते दिशः, कालः, गणना, आकाशः, प्रकृतिः, कर्म च इत्यादिभिः निर्मिताः, अनन्तरूपाः, कल्पान्तपर्यन्तं स्थिताः। यदपि न कदापि अनुभूतं न दृष्टं, अहं कृतवान् इति मन्ये, तत् अपि क्षणेनैव स्मृतिरूपेण जायते, यथा स्वप्ने स्वमरणस्य स्मरणम्। एवं अनन्ता माया चैतन्यगगने प्रकाशते, जगन्नाम नगरी तु प्रक्षिप्तमेव, न तु भित्तिमती। अहंकारः, जगत्, सृष्टिस्मृतिश्च—एते सर्वे दूरकल्पनायाः पुनःपुनः अभ्यासात् एव उत्पाद्यन्ते। अतः ज्ञानं द्विविधं—अनुभूतस्य च अननुभूतस्य च; आदौ कारणरूपेण प्रवर्तते, परं तु वस्तुतः केवलं चैतन्यमेव प्रवर्तते। अननुभूतस्य विषये अनुभवितावस्था चैतन्ये न जायते, यथा अपुत्रस्य पितुः स्मरणं न भवति, स्वप्नमायया अपि। कदाचित् स्मृतिस्थितिं अपि परित्यज्य केवलं रूपमात्रमेव प्रकाशते, आदौ सृष्टिपतेः रूपेण, ततोऽन्येषां रूपैः अनुगच्छति। हे तनुलते, एतत् दृश्यं विश्वं त्रैलोक्यादारभ्य केषाञ्चित् अनुभवस्मृतिरूपेण स्थितम्, अन्येषां तु न स्मृतिरूपेण। केषाञ्चित् तु केवलं रूपमात्रमेव दृश्यते, न तु स्मरणम्, यतः परमाणुचैतन्यस्य ऐश्वर्यं उदेति, यथा द्वयं—काकतालीयवत्—काकस्य तालेन सह योगः। यत् दृश्यत्वेन सर्वथा विस्मृतं तदेव मोक्षः उच्यते; तस्मिन्नेव अवस्थायां न इच्छितं न चानिच्छितं कस्यचित् अस्ति। यावत् अहंकारजगतोः स्थितिः, तावत् परमशून्यलाभं विना, नास्ति मोक्षः, यः अनुत्पत्तिस्वरूपः। यथा रज्जौ सर्पभ्रमः, सदा अनुत्पन्नः शान्तश्च, तथापि “सर्प” इत्यस्य शब्दार्थयोः संबन्धात् स न निवर्तते। यः अर्धनिवृत्तः स न पूर्णनिवृत्तः, यतः अन्येन संयोगे प्रथमस्य अन्ते अपि अन्यः भूतः जायते, पण्डितस्यापि। संसारः स्थूलः परमार्थवत् प्रतितिष्ठति, परं परीक्षायां तु कारणाभावः दृश्यते; यदिह दृश्यते, तत् अपि नश्यति। ब्रह्मणः ब्राह्मण्याः च रूपसृष्टौ स्मृतिः कारणं इति कथ्यते; परं तत्र स्मृतिः कथं स्याद् यदि न किञ्चिद् स्मर्तव्यमस्ति? तत्र पितामहस्य स्मृतिः कारणं, तस्य च स्मृतिः; परं पूर्वे तस्य जन्मनि मोक्षः प्राप्तः, तस्मात् तत्र स्मृतिः नास्ति। पूर्वं तत्र स्मरणं न सम्भवति; तथापि चैतन्यस्वभावात् पद्मयोनेः उत्पत्तिः जायते। अन्यः प्रजापतिः “पूर्वं नासं” इति मन्यते; यथा कश्चित् सहसा प्रकाशमानचैतन्यमात्ररूपः प्रकटते। एवं जगति उत्पन्ने कदापि किञ्चिदपि नोत्पद्यते; यत् “उत्पत्ति:” इति उच्यते, तत् केवलं चैतन्यगगने प्रतिष्ठितं। परमावस्था स्मृत्याः द्विविधकारणम्; कारणकार्ययोः सम्बन्धः केवलं एकं चैतन्यगगनमेव। कारणकार्ययोः सत्ताऽपि सहकारिकारणात्; तेषां कारणानां अभावे तयोः ऐक्यं न निवर्तते। एषा महाचैतन्यस्यैव रूपं विद्धि; स्मरणात् एव अवबोधः जायते। कारणकार्ययोः सम्बन्धः अपि केवलं आभासमात्रम्, न तु शब्दः वस्तुतः। एवं किञ्चिदपि नोत्पन्नम्—न दृश्यं जगत्, न त्रैविध्यं; चैतन्यगगनं चैतन्यगगने एव आत्मनि स्थितम्। अहो, देवी, त्वया मे परमदर्शनं दर्शितम्; जगति रूपशोभा प्रभायाः प्रभातस्य इव दृश्यते। यावत् अहं अस्मिन् दर्शने परिपक्वः, पुनःपुनः अभ्यासं विना, हे देवि, मम एषां कुतूहलानां निवारणं कुरु। यत्र सः ब्राह्मणः स्वगृहे भार्यया सह वसति स्म, तां सृष्टिं, तं पर्वतग्रामं, मां दर्शय। परमशुद्धदर्शने, यत्र जडचेतनरूपे एकीकृतम्, तस्मिन् आश्रित्य, एतत् रूपमपि त्यक्त्वा, संसारमलम् अपि विमुञ्च। ततः निःसंशयं गगनसदृशं आत्मानं प्राप्स्यसि, यः आकाशे प्रतिष्ठितः; यथा भूमौ पुरुषस्य चिन्ता आकाशे नगरीव। एवं तं तत्र स्थितं, तस्य च सृष्टिं पश्याम; एवं तस्य दर्शनोद्यानद्वारेण शरीरमेव परं बन्धनम्। अस्मिन्नेव शरीरे, हे देवि, अन्यं लोकं प्राप्नोति वा न वा; किमर्थं तत्र हेतोः विवेचनं, यतः केवलं अनुग्रहेण गम्यते। एते लोकाः निराकाराः अपि साकारा इव दृश्यन्ते, भ्रान्त्या; त्वया स्वर्णतरङ्गकल्पनया तान् ज्ञातवान्। यथा स्वर्णरूपे तरङ्गवनं दृश्यते, तत्र नास्ति तरङ्गस्वभावः; एवं विश्वरूपे अपि, विश्वस्वभावः चैतन्ये नास्ति। एतत् जगत् केवलं गगनम्, ब्रह्मैव, न दृश्यवस्तु; यत् किञ्चिदत्र दृश्यते, तदपि सागरस्य रजःकणवत्। ब्रह्मैव ब्रह्म पश्यति, न अब्रह्म; ब्रह्मैव ब्रह्म पश्यति। तस्य स्वरूपं एवं, सृष्ट्यादिनामभिः ज्ञायते। ब्रह्मणः च जगतः कारणकार्ययोः नोत्पत्तिः, यतः सर्वे कारणाः सहकारिणश्च नास्ति।