यथा एषः, अर्थैः सहापि, परमाकाशस्वरूप एव दृश्यते, तथैव अर्थयुक्तः अपि सः परमाकाशस्वरूपः एव तिष्ठति। यतः सर्वे अर्थाः अस्यैव उद्भवन्ति, अतः तस्मात् पृथक् किञ्चिद् नास्ति, यथा तरङ्गाः जलात् उद्भवन्ति; तरङ्गत्वं अपि वस्तुतः नास्ति, यथा शशविषाणम्। स एव सर्वरूपेण दृश्यते, स्वभावतः तु सः कदापि न नश्यति; अतः वस्तुतः कश्चन अर्थः न दृश्यते, तर्हि कुतः दृश्यद्रष्टृभावना? क्षणमात्रेण, मरणमोहात् पश्चात्, जीवस्य त्रैलोक्यदर्शनदीप्तिः केवलं आभासरूपेण उदेति। देशानुसारं, कालनुसारं, दीक्षानुसारं, क्रमानुसारं, उत्पत्त्यनुसारं, मातृनुसारं, पितृनुसारं, वंशानुसारं, वयोनुसारं, चैतन्यानुसारं, स्थानानुसारं, संकल्पानुसारं, स्वजनानुसारं, दासानुसारं, प्रयत्नारम्भनिमेषानुसारं च, चैतन्यशरीरं पश्यति – "अहं जातोऽस्मि, यद्यपि कदापि न जातः," इति, देशकालकर्मद्रव्यचित्तबुद्धीन्द्रियैः सह। क्षणेनैव, मरणान्ते, शरीरं यौवनं अनुभवति; "एषा मम माता, एषः मम पिता, अहं शिशुः आसम्, अहं अयम्," इति चिन्तयति। अनुभूतं वा अननुभूतं वा, यद् यः स्मृतिक्रमः, सः पश्चात् तस्य जायते, यथा पुष्पात् फलं जायते। सर्वं किञ्चन निमेषमात्रेण गतम् इति अनुभवति; हरिश्चन्द्रस्य तु रात्रिः द्वादशवर्षपर्यन्तम् अभवत्। विरहिणां प्रति, एकः दिवसः अपि संवत्सरः भवति; "अहम् मृतः, जातः, अन्यः मम पिता"—स्वप्नलोक एव अपि। अनभुक्तस्य अपि भोगबुद्धिः जायते; भुक्तस्य अपि अभुक्तबुद्धिः दृश्यते—एषः द्यूतारामादिषु दृश्यते। शून्यम् अपि पूर्यते, विघ्नः उत्सवसमः भवति; वियोगलाभौ मदस्वप्नादिदशायां तुल्ये एव। यथा तिक्तता सर्षपबीजे, स्वस्तम्भे, वा बालकक्रीडाजाले अन्तर्गता दृश्यते, एवं दृश्यजगत् अपि तदन्यत् नास्ति; अतः अजस्य, शान्तस्य, कस्य बन्धः वा मोक्षः, कुत्र वा, कः वा? क्षणेनैव, मरणमोहात् पश्चात्, लोकाः उदन्ति, यथा जीवतः नेत्रोत्पत्तौ सर्वरूपाणि प्रकटन्ते। ते दिशः, कालः, गणना, आकाशः, स्वभावः, क्रियाश्च इति निर्मिताः, अनन्तरूपाः, कल्पान्तपर्यन्तं स्थिताः। अननुभूतं अपि, अदृष्टं च, "मया कृतम्" इति यद् उच्यते, तत् स्मृतिरूपेण क्षणेनैव जायते, यथा स्वप्नमरणम्। एवं, अनन्ता एषा माया चैतन्याकाशे प्रकाशते, यं विश्वनगरं प्रतीयते, तद् भित्तिशून्यं प्रतिबिम्बमात्रम्। अहंभावः, जगत्, सृष्टिस्मृतिश्च, केवलं दूरकल्पनावृत्त्या पुनः पुनः उत्पाद्यन्ते। ज्ञानं द्विविधं—अनुभूतस्य च, अननुभूतस्य च; आदौ कारणवत् प्रवर्तते, परं तु चैतन्यमेव तत्र कार्यकारणमस्ति। अननुभूतस्य विषये चैतन्ये अनुभवनिष्ठा न जायते, यथा अपुत्रस्य पित्र्स्मृतिः न भवति, स्वप्नमायया। कदाचित् स्मृतिस्थितिम् अपि परित्यज्य केवलं आभासमात्रं प्रकाशते, आदौ सृष्टिकर्तृरूपेण, ततोऽन्यैरन्यैः। हे सुलोचने, एतत् दृश्यविश्वं त्रैलोक्यादि, कस्यचित् अनुभूतिस्मृतिरूपेण स्थितम्, अन्यस्य तु न। कस्यचित् केवलं आभासमात्रं दृश्यते, स्मरणाभावात्, यतः सूक्ष्मचैतन्यस्य ऐश्वर्यं तत्र जायते, यथा काकतालीयम्। यद् दृश्यं सर्वथा विस्मृतम्, स एव मोक्षः; तत्र कस्यापि न प्रियं नाप्रियं वस्तुतः अस्ति। पूर्णनाशलाभं विना, अहंभावजगदनुवृत्तिं विना, मोक्षः—अनुत्पत्तिस्वरूपः—न जायते। यथा रज्ज्वां सर्पमाया, सदा अनुत्पन्ना शान्ता च, तथापि शब्दार्थसंयोगेन न निवर्तते। यत् अर्धनिवृत्तं, तत् न पूर्णनिवृत्तम्; अन्येन सह योगे, अन्यो भूतः पूर्वस्य अन्ते जायते, प्राज्ञस्यापि। एषः संसारः स्थिरपरम इव दृश्यते, परीक्षणे तु कारणरहितः; यत् यत् दृश्यते, तत् तत् नश्यति। ब्रह्मणः ब्राह्मण्याश्च रूपोत्पत्तौ स्मृतिः कारणमित्युक्तम्; स्मृतिः च कथं स्यात्, यदि स्मर्तव्यं नास्ति? तत्र पितामहस्य स्मृतिः कारणम्, तस्यापि स्मृतिः; पूर्वे तु सा नास्ति, यतः पूर्वजन्म मोक्षितम्। तत्र पूर्वे स्मरणं न स्यात्; तथापि चैतन्यस्वभावात् पद्मोत्पत्तिस्थितिः जायते। अन्यः प्रजापतिः जायते, "पूर्वं नासं" इति चिन्तयन्; यथा कश्चन, केवलं चैतन्यदीप्तिमात्रः, उपजायते। एवं, जगतोऽपि उत्पत्तौ, किञ्चिदपि कदापि नोत्पद्यते; उत्पत्तिः इति यत् उच्यते, तद् केवलं चैतन्याकाशे प्रतिष्ठितम्। परमपदं द्विविधकारणमस्य स्मरणस्य; कारणकार्यसम्बन्धः केवलं चैतन्याकाश एव। कारणकार्ययोः अस्तित्वं सहकारिणां कारणात्; तेषां अभावे एकत्वं न निवर्तते। एषा महाचैतन्यरूपा विद्धि—स्मरणात् चैतन्यं जायते; कारणकार्यसम्बन्धः अत्र केवलं आभासः, शब्दः तु वस्तुतः नास्ति। एवं, किञ्चिदपि नोत्पन्नम्, न दृश्यजगत्, न त्रैलोक्यं; चैतन्याकाशः चैतन्याकाशे एव स्थितः, केवलं स्वात्मनि। अहो, सत्यं, त्वया मम परमदर्शनं दर्शितम्, हे देवि; विश्वस्य रूपशोभा प्रत्यक्षदीप्तौ प्रभातरश्मिव इव प्रकाशते। इदानीं, यावत् अहं अस्मिन् दर्शने परिपक्वः, पुनः पुनः अभ्यासं विना, हे देवि, मम एषा जिज्ञासा निवर्त्यताम्।