जीवः क्षणमेकं अनुभवति, ततः मरणप्रभामोहं पुनरुत्थानं च गच्छति; परं चेतनायाः केवलं उद्घाटनमात्रेण, आकाशे अपि, सः आकाशरूपं धारणं करोति। तत्र सः चिन्तयति—“अहम् अस्मिन् अधिष्ठाने स्थितः, अहम् इह अस्ति,” इति; पश्यति च—“एष शरीरं हस्तपादयुक्तं मम।” शरीरस्य चिन्तनसमये, सः अपि चिन्तयति—“अहम् अस्य पितुः पुत्रः, एते वर्षाः मया जीविताः।” “एते मम प्रियबान्धवाः, एतत् मम सुखदं गृहम्। अहम् जातः, बालः आसम्, अद्य अहम् एवं वृद्धः अभवम्।” इति च। तस्य सर्वे बान्धवाः अपि पूर्ववत् गच्छन्ति; चेतनाघनाकाशैक्येन, ते अपि तस्य आत्मन्येव स्थिताः। एवं, नामानि उत्पन्नानि न भवति, संसारारण्ये, तस्मात् पूर्वं किञ्चन न प्रादुर्भूतम्, न स्थापितम्—शुद्धं आकाशमात्रम् अस्ति। स्वप्ने यथा चेतना दृश्यद्रष्टृरूपेण अस्ति, जाग्रते अपि तथा केवलं चेतनैव अस्ति, नित्यम् एकत्वेन। अतः स्वप्ने दृश्यद्रष्टृभवः चेतनैव। स्वप्ने यथा, तथा परलोकदर्शनसमये चेतना उत्पद्यते; तथा परलोकदर्शनयथा, इह अपि उत्पद्यते। अतः स्वप्नपरलोकजाग्रत्, असत्यं वा सत्यम् वा, तत्र किञ्चित् भेदः नास्ति, यथा तरङ्गाः जलात् न पृथक्। अतः, इदं विश्वम् अजन्मा, यतः अजन्मा, अविनाशी च; आकाशवत्, तु तत्त्वतः नास्ति; यद् दृष्टं तद् चेतनैव। यथा इदं वस्तूनि न सत्यान्तः, परमाकाशस्वरूपम्; तथा वस्तूनि सति अपि, तद् परमाकाशस्वरूपम् एव। वस्तूनि तस्मात् उत्पद्यन्ते, तस्मात् पृथक् किञ्चित् नास्ति; यथा तरङ्गाः जलात् उत्पद्यन्ते, तरङ्गत्वं अपि तत्त्वतः नास्ति, शशवृष्णः इव। तदेव वस्तूनि रूपेण प्रादुर्भवति, परं स्वरूपतः न कदापि नश्यति; अतः वस्तु नास्ति, तत्र दृश्यद्रष्टृभावः कथं स्यात्? क्षणे एव, जीवस्य मरणमोहानन्तरम्, त्रिलोकदर्शनदीप्तिः केवलं आविर्भावः भवति। स्थानानुसारम्, कालानुसारम्, दीक्षानुसारम्, क्रमानुसारम्, उत्पत्त्यनुसारम्, मातरं, पितरं, वंशानुसारम्; आयुनुसारम्, चेतनानुसारम्, स्थानानुसारम्, संकल्पानुसारम्, बान्धवानुसारम्, सेवकानुसारम्, प्रयत्नस्य उदयास्तमयानुसारम्; चेतनाशरीरः अनुभवति—“अहम् जातः, परं कदापि न जातः,” स्थानं, कालं, कर्म, द्रव्यं, मनः, बुद्धिः, इन्द्रियाणि च सहितः। क्षणे, मृत्युः अन्ते, शरीरम् यौवनम् अनुभवति; “एषा मम माता, एषः मम पिता, अहम् बालः, अहम् एषः,” इति चिन्तयति। अनुभवितं वा न अनुभवितं वा, यः स्मृतिक्रमः, तस्माद् फलात् पुष्पवत् पश्चात् तस्यैव उत्पद्यते। सर्वं एकमिषेण गतं इति अनुभवति; हरिश्चन्द्रस्य, एकः रात्रिः द्वादशवर्षाणि अभवत्। यः प्रियवियोगेन, तस्मै एकः दिवसः वर्षः भवति; “अहम् मृतः, जातः, अन्यः पिता”—स्वप्नप्रदेशे अपि। अनभुक्तस्य अपि भोगचिन्ता जायते; भुक्ते अपि अभुक्तचिन्ता—द्यूतारम्भादिषु दृश्यते। रिक्तता पूर्यते, विपत्ति उत्सवसमाना; वियोगः लाभः च, मदस्वप्नाद्यवस्थायां समाना। यथा तीक्ष्णता सर्षपबीजमध्ये, स्वस्तम्भः, वा बालकजालकवृत्ते अन्तः, एवं दृश्यं विश्वं तदन्यत् नास्ति; अजन्मनः शान्तस्य, कस्मै बन्धनं वा मोक्षः, कुत्र, किम्? मृत्युमोहानन्तरम्, लोकाः शीघ्रं प्रादुर्भवन्ति, यथा जीवस्य नेत्रोद्घाटनानन्तरम् सर्वरूपाणि प्रादुर्भवन्ति। दिशः, कालः, गणना, आकाशः, स्वभावः, कर्म—एषां रूपेण, असंख्यरूपाणि, कल्पान्तपर्यन्तम् तिष्ठन्ति। अननुभूतं अपि, न दृष्टं, “मया कृतम्” इति यः अनुभवति, तत् स्मृतिमात्रं क्षणेन भवति, यथा स्वप्नमृत्युः। एवं, अनन्तमाया चेतनाकाशे दीप्तिमान्, विश्वनगरं भित्तिहीनं केवलं प्रतिबिम्बम्। अहंभावः, विश्वम्, सृष्टिस्मृति—all repeated imagination and its reversal—एतत् एव उत्पाद्यते। ज्ञानं द्विविधम्—अनुभूतस्य च, अननुभूतस्य च; आरम्भे कारणरूपम्, परं चेतनैव तत्त्वतः क्रियते। अननुभूतस्य विषये, चेतनायाम् अनुभूतभावः न जायते, यथा पितुः स्मृति: तस्य पुत्रः न सन्, स्वप्नमोहात्। कदाचित् स्मृतिस्थितिं परित्यज्य, केवलं आविर्भावः दीप्तिमान्, प्रथमं सृष्टिपतेः रूपेण, ततः क्रमशः। एतत् दृश्यं विश्वं, त्रिलोकाद्यं, कस्यचित् स्मृत्यां अनुभूतवत् तिष्ठति, अन्यस्य तु न स्मृत्यां अनुभवितम्। कस्यचित् केवलं आविर्भावः, स्मृतिरहितः, कारणम्—सूक्ष्मचेतनायाः अधिपत्यं—काकतालीयवत्। यत् पूर्णतया दृष्टं विस्मृतम्, तद् मोक्षः; तत्र कस्यापि काम्यं वा अकाम्यं वा नास्ति। पूर्णनास्तित्वं न प्राप्तम्, अहंभावविश्वस्य स्थितिः पृथक्, मोक्षः, अनुत्पत्तिस्वरूपः, तत्त्वतः न जायते। यथा रज्जौ सर्पमाया, नित्यं अनुत्पत्तिशान्तस्वरूपा, शब्दार्थसर्पसंयोगे स्थायिन्यः, न निवर्तते। अर्धशान्तं तु न शान्तम्, अन्यसंबन्धे, अन्यः भूतः पूर्वान्ते, बुद्धिमताम् अपि। संसारः स्थिरः, परमः इव दृश्यते, परं परीक्षणे, तत्त्वतः कारणरहितः; यद् इह दृश्यते, तद् नश्यति अपि। ब्राह्मणब्राह्मण्याः रूपसृष्टौ, स्मृतिः कारणम् इति कथ्यते; परं तस्मात् स्मृतिः कथं उत्पद्येत्, यदि स्मरणीयं न अस्ति? एवं, जीवस्य चेतनायाः क्रीडायां, जन्ममृत्युप्रभामोहः, स्वप्नजाग्रतपरलोकदृश्यम्, कालस्थानकर्मबान्धवस्मृतिसंयुक्तम्, केवलं चेतनाकाशे दीप्तिमान्, अनादिस्मृतिप्रवाहरूपेण, तत्त्वतः वस्तुनास्तित्वं, दृश्यद्रष्टृभावस्य अभावः, मोक्षस्य शान्तस्वरूपः, अजन्मनः अनुत्पत्तिस्वरूपः, इति।