प्रियं शृणु, तव गृहम्, तस्य च अन्तःस्थं व्योम, अहं त्वं च सर्वम्—यत् किमपि इदं—सर्वं व्योम एव अस्ति। स्वप्नाः, सम्बन्धाः, अभिप्रायाः, प्रत्यक्षानुभवः—एते दीपवत् बोधाय प्रकाशाय च मुख्योपायाः सन्ति। ब्राह्मणस्य गृहे, तत्र अन्तः द्विजात्मा निवसति; तत्रैव भूमिः, सागराः, वनानि च वर्तन्ते, यथा पद्ममध्ये मधुकरः तिष्ठति। तस्य भूमेः सूक्ष्मगुहायाम्, लघुतमकुहरे, नगरी दृश्यते, यथा केशाग्रः व्योम्नि तिष्ठति। तस्यां नगरीं, हे तन्वी, तव गृहम् अस्ति; तत्र कथं बहवः, गजपङ्क्तिवत्, लघुतमे वस्तुनि स्थितुम् शक्नुवन्ति? अण्वणु अणुषु, हे प्रिय, चेतना वर्तते; तत्र तत्र लोकाः सन्ति—कः तान् गणयितुं शक्नोति? अष्टमे दिवसे, हे परमेश्वरी, स ब्राह्मणः मृतः; अस्माकं बहूनि वर्षाणि गतानि—कथं एतद् सम्भवति? यथा व्योम्नः विस्तारः नास्ति, तथा कालस्य अपि विस्तारः नास्ति; शृणु, यथार्थं तत्त्वं प्रवक्ष्यामि। यथा जगत्सृष्टिः केवलं चेतनायाः प्रक्षिप्तिः, तथा क्षणानां, युगानां, कालस्य अपि प्रक्षिप्तिः चेतनायाः एव। जगत्सृष्टिः, क्षणाः, युगाः, जीवजननम्—एते सर्वे चेतनायाः उत्पत्तिः; तस्मात्, हे प्रिय, श्रुणु, यथाक्रमं तस्य आविर्भावः। क्षणानुभवात्, जीवः मृत्युमायां पुनः जीवितं अनुभवति; चेतनाप्रसारित्या, व्योम्न्यपि, व्योमस्वरूपं धारयति। स्मरति—"अत्र अहं स्थितः, अत्र अस्ति"; पश्यति—"एष मे हस्तपादयुक्तं शरीरम्।" शरीरं चिन्तयन्, स्मरति—"अहं अस्य पितुः पुत्रः; एतानि वर्षाणि जीवितानि।" "एते मे प्रियबन्धवः, एष मे सुखदं गृहम्। जातः अहम्, बालः, इदानीं एवं जातः।" तस्य बन्धवः अपि पूर्ववत् सञ्चरन्ति; चेतनाघनव्योमैक्येन, तेषामपि अस्तित्वं तस्य आत्मनि एव। एवं, नामानि संसारवने उत्पन्ने अपि, पूर्वं किञ्चित् नाभूत्, न स्थितम्—शुद्धं व्योम एव अस्ति। यथा स्वप्ने, चेतना दृष्टा च दृश्यं च; जाग्रति अपि, केवलं चेतना, सदा एकत्वेन। तस्मात्, स्वप्ने दृश्यदृक्त्वानुभवः चेतनायाः एव। यथा स्वप्ने, तथा चेतना परलोकदर्शने उत्पद्यते; यथा परलोके, तथा इह अपि उत्पद्यते। स्वप्नपरलोकजाग्रत्—असत् वा सत् वा—तत्र किञ्चित् भेदः नास्ति, यथा तरङ्गाः जलात् अभिन्नाः। तस्मात्, जगत् अजातम्, अजातत्वात् अविनाशि; व्योमवत्, वस्तुतः नास्ति, यत् दृश्यते चेतनायाः एव। एष, वस्तुशून्यः अपि, परं व्योमस्वरूपः; वस्तुयुक्तः अपि, परं व्योमस्वरूपः एव। वस्तूनि अस्मात् उत्पद्यन्ते, तस्मात् अन्यत् नास्ति, यथा तरङ्गाः जलात्; तरङ्गत्वं अपि वस्तुतः नास्ति, यथा शशविषाणम्। एष एव वस्तुरूपेण दृश्यते, स्वभावेन न नष्टः; तस्मात्, वस्तुतः दृश्यं नास्ति, तर्हि दृष्टा-दृश्यभावः कथं? क्षणे, जीवस्य मृत्युमोहात्, त्रिलोकविभवः केवलं आविर्भावः भवति। देशानुसारः, कालानुसारः, दीक्षानुसारः, क्रमानुसारः, उत्पत्त्यानुसारः, मातृपितृवंशानुसारः, आयुः, बोधः, स्थानम्, अभिप्रायः, बन्धु, दासः, प्रयत्नस्य उदयास्तमयः—एतेषु, चेतनाशरीरः अनुभवति—"अहम् जातः, न जातः"; देशः, कालः, क्रिया, वस्तु, मनः, बुद्धिः, इन्द्रियाणि च। मृत्युपर्यन्ते, यौवनम् अनुभवति; "एषा माता, एषः पिता, बालः अहम्, इदानीं अहम्," इति चिन्तयति। अनुभूतं वा अननुभूतं वा, स्मृतिक्रमः पश्चात् तस्यैव उद्भवति, यथा पुष्पात् फलम्। सर्वं एकस्मिन्मिषे गतं इति अनुभूयते; हरिश्चन्द्रस्य, एकरात्रिः द्वादशवर्षाणि आसीत्। प्रियवियोगिनां, एकः दिवसः वर्षः भवति; "अहं मृतः, जातः, अन्यः मे पिता"—स्वप्नलोके अपि। अननुभूतस्य अपि, भोगचिन्ता जायते; अनुभूतस्य, अभोगचिन्ता—यथा जुआरः। रिक्तता पूर्यते, विपत्तिः उत्सवसमः; वियोगलाभौ मदस्वप्नादिवस्थायाम् समौ। यथा राईबीजे तीक्ष्णता, स्वस्तम्भः, वा बालकानां जालकं अन्तः, तथा दृश्यजगत् तस्मात् अन्यः न; अजातस्य, शान्तस्य, कस्य बन्धनम् वा मोक्षः, कुतः, किम्? मृत्युमोहात् शीघ्रं लोकाः आविर्भवन्ति, यथा जीवस्य नेत्रमुद्रणे सर्वरूपाणि दृश्यन्ते। एते दिशाकालगणाव्योमस्वभावकर्मभिः निर्मिताः, अनन्तरूपाः, कल्पान्तपर्यन्तम् तिष्ठन्ति। अननुभूतं अपि, यद्यपि "अहम् अकुर्वम्" इति, तत् स्मृतिरूपेण क्षणेन जायते, यथा स्वप्ने स्वमृत्युः। एवं, अनन्तमाया चेतनाव्योम्नि प्रकाशते, नगरी नाम संसारः केवलं प्रक्षिप्तिः, न तु स्थूलरूपः। अहंभावः, जगत्, सृष्टिस्मृति—एते दूरकल्पनायाः पुनःपुनः अभ्यासेन एव उत्पद्यन्ति। तस्मात्, ज्ञानं द्विविधम्—अनुभूतस्य च अननुभूतस्य; प्रारम्भे कारणरूपेण, परन्तु तत्त्वतः चेतनायाः एव प्रवृत्तिः।