सा तव पतिः, पूर्वं ब्राह्मणपत्नीमित्यरुन्धतीं त्वां संबोध्य, अबुध्य समृद्ध्या सम्पन्नः राजा अभवत्; त्वं च तस्य राज्ञः प्रिया पत्न्यभवः। इह यूवां राज्यं शासनं कृत्वा, धर्मिष्ठौ दम्पती, नवजातौ पृथिव्यां चक्रवाकयोः युग्ममिव, अथवा शिवपार्वत्योरिव, प्रकटितौ। एवं तव पूर्वस्मिन्संसारे सर्वं विचरणं विस्तरेण कथितम्; तदप्यस्मिन्सर्वं मायामात्रम्, आकाशस्य आत्मरूपेण प्रकटितम्। एतस्य मायायाः, चित्तदर्पणे, अस्य भ्रान्तिरूपस्य प्रतिबिम्बं दृश्यते; असत्यमपि, असत्यात्, संसारस्य समाप्तिं जनयति। अतः, केन मोहो जायते, केन वा मोहो निवर्तते? सृष्टिर्न तु किमपि, केवलं अविरोधितं सीमितं ज्ञानमात्रं; अन्यत् किमपि न दृश्यते। एवं दीर्घकालं श्रुत्वा, लीलायाः नेत्रे विस्मयमनोहरतया विस्तीर्णे, सा लीलाऽभाषत, क्रीडायुक्तैः अक्षरैः शोभितं वाक्यम्। "देवि, कथं तव उक्तिः मिथ्या भवेत्? तत्र गृहे स्थितस्य जीवस्य स्थाने, अस्माकं च स्थाने, कथं भेदः? तद्विश्वं तत्र पृथिवी, तत्र पर्वताः, तत्र दश दिशः—कथं सर्वं तद् तत्र मम पतिगृहस्थले अस्ति?" "यथा ऐरावतः मदोन्मत्तः सर्षपबीजमध्ये बद्धः, यथा मक्षिका सिंहसमूहैः अणुकुहरे युद्धं करोति, तथा इदं विचित्रं। यथा मेरुः कमलनेत्रे स्थाप्यते, मधुपः तं निग्रहीते, यथा स्वप्नमेघनिनादं शृण्वन्ति, नर्त्यन्ति मोदेन मयूराः। एतत् अध्भुतं, देवदेवि; यथा पृथिवी पर्वताः गृहे, तदपि अध्भुतं। देवदेवि, शुद्धबुद्ध्या एतत् यथार्थं व्याख्यायस्व; ये अनुग्रहबलसम्पन्नाः, ते न विचलन्ति।" देवी प्रत्युवाच—"नाहं मिथ्यं भाषे; शृणु, सुन्दरी। विधेः विभागः न मया नापि अन्यैः क्रियते। यदा अन्यः विभागं करोति, अहं तत्र सीमां स्थापयामि; यदि सीमां भङ्क्त्वा गच्छामि, अन्यः तां धारयितुं न शक्नोति।" "द्विजात्मा, गृहक्षेत्रे, एतां भूमिं राज्यं च आकाशमात्रं इव पश्यति, तं आकाशरूपं इव अनुभूति। पूर्वस्मृतिः लुप्ता, नूतनस्मृतिः उत्पन्ना; यथा स्वप्ने जागरणस्मृतिः भिन्ना, तथा मृत्युः, हे देवी। यथा स्वप्ने कल्पनया त्रिलोक्यः उत्पद्यते, यथा त्रिलोक्यः कल्प्यते, यथा कथायाः संग्रामः, यथा मरुभूमौ जलम्।" "एषा भूमिः, पर्वतवननगराणि, ब्राह्मणगृहस्य अन्तः, कल्पनादर्पणमिव, स्थितानि। एषा असत्याभासः, घनप्रकाशेन सत्यमिव दृश्यते; चित्ताकाशकुहरे, असत्यस्य अभासः। यत् असत्यात् उत्पन्नं, स्मृतिसंज्ञया नाम्नि, तदपि असत्यम्; यथा मृगजलतरङ्गः न सत्यः।" "एषः तव गृहः, तत्र गृहे यः आकाशः, तत्र अहं, त्वं, इदं सर्वं—सर्वमिदं आकाशमात्रं। स्वप्नः, संगतिः, संकल्पः, प्रत्यक्षानुभवः—एते दीपमिव प्रकाशाय मुख्योपायाः।" "ब्राह्मणगृहस्य अन्तः द्विजात्मा वसति; तत्र भूमिः, सागरवनादि, कमले मधुपः इव स्थितम्। भूम्याः सूक्ष्मकुहरे, तत्र नगरी, यथा केशाग्रः आकाशे तिष्ठति। नगरे, हे तन्वी, तव गृहः स्थितम्; कथं गजसमूहः तत्र सूक्ष्मस्थले अस्ति?" "प्रत्येकस्मिन् अणौ, हे प्रिय, चैतन्यं वर्तते; प्रत्येकस्मिन् लोकाः स्थिताः—कः गणयितुं शक्ष्यति? अष्टमे दिवसे, हे परमेश्वरी, ब्राह्मणः मृतः; अस्माकं बहुवर्षाः गता—कथं एतत् सम्भवति?" "यथा आकाशस्य विस्तारः नास्ति, तथा कालस्य विस्तारः नास्ति; शृणु, यथार्थं व्याख्यानं करिष्यामि। यथा जगत्सृष्टिः चैतन्यस्य प्रतिबिम्बमात्रं, तथा क्षणाः, युगाः, कालचक्राणि अपि चैतन्यस्य प्रतिबिम्बमात्रम्।" "यतः जगत्सृष्टिः, क्षणाः, युगाः, जीवोत्पत्तिः चैतन्यात् जायन्ते, शृणु, प्रिय, यथाक्रमं तस्य प्रकटितिः। क्षणमेकं अनुभूय, जीवः मृत्युपुनरुत्थानमायां अनुभवति; केवलं चैतन्यस्य विवृत्तौ, आकाशे अपि, तदाकाशरूपं धारणम्।" "सः चिन्तयति—'अत्र अहं प्रतिष्ठितः; अत्र अहं अस्मि'; पश्यति—'एषः मे हस्तपादयुक्तः देहः'। तदेव देहचिन्तनं कृत्वा, 'अहं अस्य पितुः पुत्रः; एषः मे वर्षसंख्या' इति चिन्तयति। 'एते मे प्रिय बान्धवाः; एषः मे सुखद्वासः। अहं जातः, बालः, इदानीं एवं वृद्धः' इति।" "एते बान्धवाः अपि तस्य पूर्ववत् गच्छन्ति; चैतन्यस्य घनैक्येन, ते तस्य आत्मनि एव स्थिताः। एवं, नामानि संसारवनमध्ये उत्पन्नानि पूर्वं, किञ्चिदपि न प्रकटितम्, न स्थापितम्—शुद्धं आकाशमात्रं।" "यथा स्वप्ने चैतन्यं दृष्टा-दृश्यरूपं, तथा जाग्रत् केवलं चैतन्यम्, एकत्वेन; अतः स्वप्ने दृष्टा-दृश्यानुभवः चैतन्यमात्रम्।" "यथा स्वप्ने, तथा चैतन्यं परलोकदर्शनं उत्पद्यते; यथा तत्र, तथा अत्र अपि। अतः स्वप्न, परलोक, इहलोक, सत्यम् वा असत्यम्—किञ्चिदपि भेदः नास्ति, यथा तरङ्गः जलात् भिन्नः नास्ति।" "अतः, इदं विश्वं अजन्मा; यतः अजन्मा, अविनाशी; यथा आकाशम्, तद्वस्तुतः नास्ति। यत् दृश्यते, तदपि चैतन्यमात्रम्।