कालेन तेन ब्राह्मणः स्वगृहे एव प्राणान् त्यक्त्वा आत्मनः आकाशरूपे अवस्थितः अभवत्। तस्य च बहूनां पूर्वसङ्कल्पानां प्रभावेन, स भूमिपतिः परमबलसम्पन्नः स्वयम् आकाशरूपे प्रकटितः। तस्य प्रभावेन स राजा राजासनानि विजित्य त्रैलोक्यं व्याप्य, अधोलोकान् दयया रक्षितवान्, त्रिभुवनविजयी अभवत्। शत्रूणां प्रति स कालाग्निः, स्त्रीणां प्रति मदनः, विषयरजसां प्रति मेरुः, सत्स्त्रीपद्मानां प्रति सूर्यः इव बभूव। सर्वशास्त्राणां दर्पणः, इच्छुकानां कल्पवृक्षः, द्विजश्रेष्ठानां पादपीठम्, धर्मामृतकान्ते पूर्णचन्द्रः इव सः आसीत्। स्वगृहस्य अन्तराकाशे, मनः-आकाशमये आत्मनि, स ब्राह्मणः मृतदेहत्वेन स्थूलशरीरं विहाय, भूताकाशमयशरीरः सञ्जातः तत्र एव निवसन् आसीत्। तस्य भार्या ब्राह्मणी शोकविषादेन अत्यन्तं क्षीणा, शुष्कमाषपिण्डवत् विदीर्णहृदया बभूव। सा अपि पतिसहितं प्राणान् त्यक्त्वा, सूक्ष्मशरीरेण पतिं समीपं गता। पत्न्या पतिं अनुगम्य, नदी यथा स्वस्रोतः अनुसरति, तथा सा दुःखात् विमुक्ता, पुष्पगुच्छः वातेन यथा नीयते, तथा अभवत्। तत्र तस्य ब्राह्मणस्य कन्या गृहान्, भूमिं, अन्यं च धनं अधितिष्ठति; अद्य तस्याः मृत्योरष्टमः दिवसः, आत्मा तस्याः पर्वतग्रामस्थे गृहे स्थितः अस्ति। हे देवी, सः तव पतिः, सम्पद्वान् अधुना राजा अभवत्; त्वं च, या अरुन्धती ब्राह्मणी इति ख्याता, अधुना तस्य रानी अभवः। अत्र युवां राज्यं पालयथः; शुभदम्पती, नवजातौ इव चक्रवाकयुगलम्, अथवा शिवपार्वत्यौ इव भूत्वा। एवं तव पूर्वजन्मपर्यटनं सम्यक् निवेदितम्; स एव मायया जातम्, यथा आकाशम् आत्मरूपे प्रतीयते। एषा माया चित्तदर्पणे प्रतिबिम्बिताऽनृतमेव; तस्याः अनृतात् संसारनाशः अपि जातः। अतः कः मोह्यते, कः वा अमोह्यते? सृष्टिः केवलं ज्ञानस्य अविच्छिन्नसीमा—न अन्यत् किञ्चिद् दृश्यते। एतेषां श्रवणेन लम्बकालं, विस्तारनेत्रा लीलाऽपि हर्षविस्मितया वाचा उवाच। सा उवाच—हे देवि, कथं तव वाक्यं मिथ्या स्यात्? यत्र स्वगृहे गतात्मा, तत्र वयं कुतः? तद् जगत्, सा भूमिः, ते पर्वताः, दश दिशः—एतानि सर्वाणि कथं तत्र एव गृहे संभवन्ति? इवैरावतः मधुकणके बद्धः, यथा मशकः सिंहगणेण सूक्ष्मकणान्तरे युद्धं करोति, तथा इदं दृश्यते। मेरुः कमलनयने स्थाप्यते, मधुपः तं निगलति; स्वप्नमेघनिनादं श्रुत्वा मयूराः विस्मयेन नृत्यन्ति। एषा वस्तुतः अचिन्त्या, हे देवदेवि; एवं गृहे भूमिपर्वतानां स्थितिः अपि अचिन्त्या। अतः, हे देवि, त्वं यथावत् शुद्धबुद्ध्या एतद् निवेदय। ये अनुग्रहे स्थिता, ते विचलन्ति न कदापि। तदा देवी उवाच—नाहं मिथ्यावदामि; शृणु, सुन्दरि। विधेः विभागः न मया नापि अन्यैः क्रियते। यदा अन्यः विभागं करोति, अहमेव सीमां स्थापयामि; यदि तां सीमां भिन्द्याम्, अन्यः कः स्थापयेत्? द्विजात्मा स्वगृहयुद्धभूमौ, एतां भूमिं राज्यं च आकाशरूपे एव पश्यति। पूर्वस्मृतिः नश्यति, नवीना स्मृतिः उत्पद्यते; स्वप्ने यथा जागरितस्य स्मरणं भिन्नम्, तथा मृत्युः, हे सुन्दरी। यथा त्रैलोक्यं स्वप्ने कल्पनया जायते, यथा कल्पितं, यथा आख्यायायां युद्धम्, मृगमरीचिकायां जलम् इव। एषा भूमिः पर्वतवननगरयुक्ता ब्राह्मणस्य गृहे, कल्पनादर्पणे इव, अस्ति। एषा अपि असत्यं, सघनप्रतीत्याऽसत्ये अपि सत्यमिव दृश्यते; चिदाकाशगह्वरे अस्य असत्यप्रतीतेः। यद् अपि असत्यात् जायते, स्मरणया नाम्ना अपि, तद् अपि असत्यं; मरीचिनद्यां तरङ्ग इव। एषः तव गृहः, गृहस्थं च आकाशं, अहम्, त्वम्, इदं सर्वं—एवमेव आकाशमात्रम् एव। स्वप्नाः, संगतयः, संकल्पाः, प्रत्यक्षानुभवः—एते दीपवत् प्रकाशने मुख्योपायाः। ब्राह्मणस्य गृहे, अन्तः द्विजात्मा वसति; तत्रैव समुद्रवनयुक्ता भूमिः, यथा कमले भ्रमरः, तिष्ठति। तस्य भूमेः सूक्ष्मकुहरे, लघुसंके, एषा पुरी, आकाशकेशाग्र इव, दृश्यते। अस्यां पुरी, हे तनुगे, तव गृहं; कथं तत्र अतिसंख्यकगणः, गजराशिवत्, तिष्ठति? प्रतिपरमाणौ, हे प्रिये, चैतन्यम् अस्ति; तत्रैव लोकाः; कः तान् गणयेत्? अष्टमे दिवसे, हे परमे, स ब्राह्मणः मृतः; अस्माकं तु बहूनि वर्षाणि गतानि—कथं एषः भेदः? यथा आकाशस्य विस्तारः नास्ति, तथा कालयाः अपि नास्ति; शृणु, यथार्थतः एतद् कथयामि। यथा विश्वसृष्टिः केवलं चित्तविकल्पनया दृश्यते, तथा क्षणक्षणदर्शनं, युगविभागः अपि चित्तविकल्पनया एव। विश्वसृष्टिः, क्षणाः, युगानि, प्राणिसम्भवः—एते सर्वे चैतन्यात् एव उत्पद्यन्ते; अतः, हे प्रिये, अस्य उत्पत्तिक्रमं यथावत् शृणु।