महान् कोलाहलः सर्वदिक्प्रवाहश्च प्रदेशः सुवर्णमणिकण्ठहारकङ्कणकुण्डलनिनादैः शोभितः आसीत्। तत्र स राजा दृष्ट्वा, सः मनसि चिन्तयामास—“कथमिदं राज्यम्, सर्वसमृद्ध्या शोभितम्, कियत् रमणीयम्!” इति। सः पुनः स्वयम् उक्तवान्—“कदा अहम् अपि राजा भविष्यामि, पादात्यरथगजाश्वध्वजछत्रचामरैः दश दिशः पूरयन्?” पुनरपि चिन्तयामास—“कदा शिरीषकुसुमगर्भगन्धवाताः मम अन्तःपुरस्त्रीणां श्रान्तस्वेदगन्धं मयि वहन्ति?” पुनः—“कदा अहम् कर्पूरसिक्तमुखपद्मानां कुलस्त्रीणां मुखानि उदयचन्द्रवत् प्रबोधयिष्यामि?” इति। एवं तस्मात्कालात् स ब्राह्मणः तादृशैः कामैः परिपूर्णः अभवत्, स्वधर्मनिष्ठः चिरकालं यत्नशीलः। यथा हिमरश्मिः पद्मं शोषयितुं सत्वरं धावति, तथा जराया स ब्राह्मणः शीघ्रं हृदि प्रविश्य ववृधे। मृत्युसमीपे तस्य भार्या अपि, यथा ग्रीष्मतापेन पुष्पहीना लता, कृशा अभवत्। सा तदा मां पूजयामास, हे शुभे, यथा त्वम् अद्य मां पूजयसि, तथा; अमृतत्वं अतिदुरलभं विज्ञाय, सा मत्तः वरं याचितवती। स्वमन्दिरे एव देवी सा प्रार्थयामास—“मम मृतस्य पतिं प्राणः मा वियातु”—इति; अहं तस्यै तं वरं दत्तवान्। कालबलात् स ब्राह्मणः देहम् उत्सृज्य, तस्मिन्नेव गृहे, चैतन्यगगनरूपे स्थितः। तस्य पूर्वसंकल्पबलात् भूमिपतिः सः, परमबलसम्पन्नः, स्वयमेव आकाशतनुरूपे प्रकटः अभवत्। तस्य प्रभावेन सः राजसिंहासनानि जयति स्म, तस्य तेजः लोकान् व्याप्य, सः पातालान् करुणया रक्षन्, त्रैलोक्यविजयी राजा अभवत्। शत्रूणां कालाग्निरिव, स्त्रीणां मदनदेवतावत्, विषयवातानां मेरुपर्वतवत्, साध्वीमुखपद्मानां सूर्यवत् सः अभवत्। सः सर्वशास्त्राणां दर्पणः, अभिलाषिणां कल्पवृक्षः, द्विजश्रेष्ठानां पादपीठमिव, धर्मामृतप्रभायाः पूर्णचन्द्रः इव। स्वगृहान्तर्गगनमनोमये चैतन्यरूपे सः ब्राह्मणः मृतशरीरः भूत्वा, भूताकाशमयतनुरिव स्थितः। तस्य भार्या ब्राह्मणी शोकात्यये कृशा, शुष्कशिम्बिकेव विदीर्णहृदया अभवत्। सा पतिसहितं प्राणान् त्यक्त्वा, स्थूलशरीरं दूरं त्यक्त्वा, सूक्ष्मशरीरेण पतिं प्रति जगाम। पतिं यथा नदी स्वस्रोतः अनुसरति, सा अपि अन्वगच्छत्, दुःखात् विमुक्ता, पुष्पगुच्छमिव वातेन। तत्र तस्य ब्राह्मणस्य दुहितरः गृहाणि, भूमिं, अन्यं च धनं प्राप्नोति; अद्य तस्याः मृत्युः अष्टमे दिने, तस्याः आत्मा पर्वतग्रामे गृहे स्थितः। सः तव पतिः, सम्पद्वान्, इदानीं राजा अभवत्; त्वं च, हे शुभे, या ब्राह्मणपत्न्यरुन्धतीति ख्याताऽभूः, अधुना तस्य पत्न्यभूः। अत्र युवां राज्यं पालयथः, शुभदंपती, इव चक्रवाकयुग्मं, वा शिवपार्वत्यौ इव भूधरे जातौ। एवं पूर्वं यत् भवद्भ्यां संसारपरिभ्रमणं कृतम्, तत् मया सम्पूर्णं कथितम्; तदपि केवलं भ्रम एव, यथा आकाशमेव आत्मरूपे प्रकटते। तस्मात् भ्रान्तेः, चैतन्यदर्पणे, एषा माया प्रतिबिम्बिता; असत्ये अपि, तस्मात् असत्यात्, संसारस्य अन्तः क्रियते। अतः कः मोहितः, कः वा अमोहितः? सृष्टिः केवलं अनवरुद्धा सीमितविज्ञानमात्रम्; अन्यत् किमपि न दृश्यते। इति श्रुत्वा दीर्घकालम्, विस्मयान्वितविलासलोचनया लीला, ललिताक्षरालङ्कृतया वाचा, इदं वचनमुवाच। “हे देवि, कथं तव वचनं मिथ्या स्यात्? यत्र मृतात्मा स्वगृहे, यत्र वयं चात्र स्थिताः? सा भूमिः, ते पर्वताः, ताः दश दिशः—कथं सर्वं तद् तस्य गृहे अस्ति?” इति। यथा मदोन्मत्तः ऐरावतः सरषपबीजे बद्धः, यथा मक्षिका सिंहसंघेन परमाणुगुहायां युध्यते, तथा। मेरुः पद्मनयने स्थापितः, मधुपेन निगीर्णः, स्वप्नमेखलानां गर्जनं शृण्वन्ति, मयूराः विस्मयेन नृत्यन्ति। एषा वस्तुतः अचिन्त्या, हे देवेश्वरि; तथैव गृहे पृथिव्यादीनां स्थितिः अचिन्त्या। तस्मात्, हे देवि, शुद्धया बुद्ध्या एतद् सम्यक् व्याख्याहि; यः अनुग्रहबलसम्पन्नः, सः न विचाल्यते। अहम् न मिथ्यावादी, शृणु, हे सुन्दरी। भाग्यविभागः न मया नापि मया सदृशैः क्रियते। यदा अन्यः विभजति, अहमेव सीमां स्थापयामि; यदि अहं सीमां भङ्क्त्वा गच्छेयम्, कः अन्यः तां धारयेत्? द्विजात्मा स्वगृहक्षेत्रयुद्धानि च आकाशे एव दृश्यते, तानि आकाशरूपाणि इव। पूर्वस्मृतिः नश्यति, नवीना च स्मृतिः उत्पद्यते; स्वप्ने यथा जाग्रत्स्मरणं भिन्नम्, तथा मृत्युः, हे शुभे। यथा कल्पनया स्वप्ने त्रयः लोकाः जायन्ते, यथा त्रयः लोकाः कल्प्यन्ते, यथा आख्यायायाम् युद्धम्, यथा मरुभूमौ जलम्। एषा भूमिः, पर्वतानि, वनानि, नगराणि च ब्राह्मणस्य गृहे एव कल्पनादर्पणे इव सन्ति। इदम् असत्यमिव दृश्यते, परं घनप्रतीतित्वात् सत्यमिव; चैतन्यगगनगुहायाम् असत्यस्यैव प्रतितिः। यत् असत्यात् जायते, स्मरणेन नाम्ना अपि, तदपि असत्यमेव; यथा मृगतृष्णाजले तरङ्गः नास्ति।