कस्यचित् पर्वतस्य शिलाखण्डे कोणे किञ्चिद् विवरं पर्वतग्रामस्य स्वामित्वं यत्रास्ति। तत्र नद्युपत्यकापर्वतवनैः परिवृतायां भूमौ ब्राह्मणः कश्चित् निवसति स्म, सदा भार्यया पुत्रैश्च सह, आरोग्ययुक्तः, गावां क्षीरस्य च स्वामी, राजभयविवर्जितः, सर्वेषां अतिथिसत्कारशीलः, धर्मनिष्ठश्च। स ब्राह्मणः धनरूपवयःकर्मविद्याविभवैः वसिष्ठसदृशः अपि, वसिष्ठचेतनां न प्राप्नोति स्म। तस्य नाम वसिष्ठः आसीत्, तस्य भार्याया नाम इन्दुसुन्दरी, या पृथिव्याम् अम्बरमध्ये च अरुन्धतीति ख्यातिः लब्धवती। सा अपि धनरूपादिकैः अरुन्धतीसदृशी आसीत्, न तु चेतनासारतः। सा अनायासस्नेहार्द्रविलासगमना, शोभायाः प्रभया युक्ता, पतिसर्वस्वा, कमलमिव स्थितवती। एकदा स स महर्षिः पर्वतस्य तृणाङ्कुरे सरसः समीपे उपविष्टः, अधः एकं राजानं ददर्श। स राजा समग्रेन चत्वर्येण स्वजनसमूहसहितः, मृगयालाभेच्छया, महतीं सेनारवसमेतां यात्रां कृत्वा, मेरुं जितुमिव उद्यतः। यत्र चामरैः शशधरध्वजैः लतानां हारैः चाकाशं श्वेतच्छत्रचक्रवद् रजतमण्डपवत् विभूषितमिव दृष्टम्। अश्वानां रथानां च धूलिः मेघानिव जाताः, नगरं च गजैः उन्नतानां प्राकारद्वाराणां समूहेन तिरस्कृतम्। तत्र प्रदेशः महाकोलाहलवातः सर्वदिक्प्रवाहः सुवर्णमाणिक्यहारकङ्कणकुण्डलैः शोभितः। तम् अद्भुतं राजानं वीक्ष्य, स ब्राह्मणः चित्ते चिन्तयामास—“कथमेतत् राज्यम्, सर्वसमृद्धिसंपन्नं, रमणीयम्! कदा अहम् अपि राजा भविष्यामि, दश दिशः पदातिरथगजाश्वध्वजछत्रचामरैः पूरयन्? कदा मालतीपुष्परेणुकणगन्धवायवः ममान्तःपुरयोषितां क्रीडाश्रमस्वेदं मम समीपं वहन्ति? कदा अहम् उत्तमयोषितां मुखानि, कर्पूरसिक्तानि, यशःप्रसिद्धानि, उदयचन्द्रवद् दीप्तानि करिष्यामि?” इति। एवं तस्मात् काले तस्मिन् ब्राह्मणे तादृशाः कामाः प्रविविशुः, स सदा स्वधर्मे प्रवृत्तः, जीवनपर्यन्तं परिश्रमेण युक्तः। यथा हिमं कमलं शीघ्रं शोषयितुम् इच्छति, तथा जराया तस्य हृदयम् आविश्य, शीघ्रं तं ब्राह्मणं समुपाजगाम। मृत्युसमये तस्य भार्या, ग्रीष्मतापेन पुष्पशून्यया लतयेव, शुष्कताम् आगता। सा, हे देवि, यथा त्वम्, तथैव मां पूजयामास, चिरंजीवितलाभस्य दुःसाधुत्वं विज्ञाय, मत्तः एतद् वरम् याचितवती। स्वस्यैव मण्डपे, सा देवी, मृतपत्युः आत्मा न गच्छेत् इति वरम् याचिता, मया तस्यैव इच्छायाः पूर्तिः कृता। ततः कालस्य प्रवाहेण स ब्राह्मणः मृत्युम् उपयात्, तत्रैव गृहदेशे, आत्मनः आकाशरूपे सन्निधौ स्थितः। स्वपूर्वसङ्कल्पबलात्, स भूमिपालः, परमशक्तिसम्पन्नः, आकाशमयस्वरूपे प्रकटितः। तेन प्रभावेन स राजासनानि जयति, तस्य तेजः लोकान् व्याप्नोति, अधोलोकान् दयया पालयति, त्रैलोक्यविजयी राजा अभवत्। शत्रूणां कालाग्निः, स्त्रीणां कामदेवः, विषयवायूनां मेरुः, साध्वीपद्मानां रविः सः आसीत्। सः शास्त्रसर्वस्वदर्पणः, कामुकानां कल्पद्रुमः, द्विजश्रेष्ठानां पादपीठः, धर्मामृतप्रभायाः पूर्णचन्द्रः च अभवत्। स्वगृहस्य अन्तरिक्षे, मनोमयात्मनि, स ब्राह्मणः मृतशरीरः, भूताकाशमयतनुः, तत्रैव स्थितः। तस्य भार्या ब्राह्मणी, शोकेन सम्पूर्णरूपेण कृशा, शुष्कशिम्बिवद्, विदलितहृदया। सा पतिसहितं जडरूपा भूत्वा, शरीरं दूरस्थं त्यक्त्वा, सूक्ष्मशरीरेण पतिं समुपगता। पत्यनुगता, नदीव कूलम्, सा दुःखात् विमुक्तिम् अपि प्राप्तवती, पुष्पसमूहवद् वातेन। तत्र ब्राह्मणस्य पुत्र्या गृहभूम्यादिसंपत्तिः अस्ति; अद्यैव तस्याः मृत्योरष्टमः दिवसः, तस्याः आत्मा पर्वतग्रामगृहे स्थितम्। तव पतिः, सम्पदायुक्तः, राजा जातः; त्वम् अपि, हे सुश्रिये, या ब्राह्मणी अरुन्धती इति ख्याता आसीः, अधुना तस्य पत्न्यभवः। अत्र युवां राज्यं पालयथः; उत्तमयोषित्पतिपरौ, भूमौ नूतनसम्भूतौ, चक्रवाकयुग्ममिव, वा शिवपार्वतीव। एवं तव पूर्वसंसारवृत्तान्तः सम्पूर्णः, स च केवलं मोहः, आत्मरूपेण व्योम्नः प्रतितः। अस्मात् मोहात्, चैतन्यदर्पणे, एषा माया प्रतिबिम्बिता; असत्येऽपि, असत्यात्, संसारान्तः सम्पद्यते। तस्मात्, कः मोहितः, कः विमुक्तः? सृष्टिः केवलं निःशेषं सीमितज्ञानं—नान्यद् दृश्यते। एवं दीर्घकालं श्रोतुं, लीलायाः नेत्रे विस्मयशोभिते, सा ततः ललिताक्षरयुतां वाणीं प्रवक्तुम् आरब्धवती—“हे देवि, कथं तव वचनं एवं मिथ्या स्यात्? कुतः स मृतात्मा स्वगृहे, कुतः च वयं अत्र स्थिताः? स लोकः, सा पृथिवी, ते पर्वताः, ताः दिशः—सर्वं किम् आत्मगृहे अस्ति? इवैरावतः सुरापानमत्तः सर्षपबीजे बद्धः, इव मक्षिका रश्मिपुटे सिंहगणैः युद्धं कुर्वन्ती। मेरुः कमलनयने स्थाप्यते, मधुपेन निगलितः, स्वप्नमेघगर्जनां श्रुत्वा, मयूराः विस्मयेन नृत्यन्ति।