सुतिकर्णे, शृणु मम वचनानि। यथा तव पत्या अप्रत्यक्षरूपा सृष्टिः शोभते, एवं एषा अपि जगत्सृष्टिः प्रकाशते—एतदहं पश्यामि, वत्से। यथा पतिसंभावितायाः निराकारायाः सृष्टेः मिथ्याज्ञानमयी अपराऽपि सृष्टिः सम्भवति, तथा एषा अपि; तद् वद मे, यथा अस्य जगतो भित्तिः निवर्तेत। पूर्वं हि स्मृतिरपि केवलं मोहस्वरूपा आसीत्, ततोऽयं सृष्टिसमुद्भवः; सा स्वप्नमोहवद् दृश्यते इति श्रूयते। चित्स्वरूपेऽन्तरिक्षे किञ्चिदस्ति संसारमण्डपः, यः आच्छादनावच्छादनरूपः, व्योमोत्पन्नपद्मपत्राणां यथा। सः मेरुं धारयन्तं प्रतिमावदस्ति, नगरपतिरिव, शोभनः शालाभञ्जिकेव, चतुर्दशलोकपालः, त्रिगर्ताधिपतिरिव, सूर्यप्रकाशदीपवत् च। सः पर्वतशिलायाः कोणेषु वल्मीकेनावृतः, बहुपुत्रवृद्धराजब्राह्मणनिवासः च। सः नक्षत्रपूर्णकोशवत्, व्योम्नः शिखरभागे तमसि, दिविस्थसिद्धसमूहगुञ्जितः, मक्षिकास्वननादः च। सः मेघमन्दिरधूमघनसंवृतकोणवत्, वातमार्गमहाबन्सस्थितविमानकीटकः च। सः देवदानवान्यबालकक्रीडारवपूर्णः, नगरजनपदविश्वपात्रोपकरणसमाकीर्णः च। तत्र भूमिः नद्यः सिन्धवः सरांसि च प्रवाहितजलया धौताः, तस्यां पातालभूमिस्वर्गभोगैः विवराणि दीप्तानि। तत्र कस्यचित् कोणविवरे पर्वतशिलायाम् एकः पर्वतग्रामस्य लघुकूपः स्थितः। तत्रैव नद्युपवनपर्वतपरिवृते स्थले ब्राह्मणः कश्चिद् निवसति, सदा भार्यापुत्रैः सह, आरोग्यवान्, गवां दुग्धस्य च स्वामी, राजभीतेः विमुक्तः, सर्वेषां अतिथिसेवकः, धर्मनिष्ठः च। धने रूपे वये कर्मणि विद्वत्त्वे ऐश्वर्ये च वसिष्ठसदृशः अपि, वसिष्ठचेतनां न प्राप्नोति। तस्य नाम वसिष्ठः, तस्याः भार्यायाः नाम इन्दुसुन्दरी, सा च पृथिव्यां स्वर्गे च अरुन्धतीत्येव प्रसिद्धा। सा अपि ऐश्वर्यरूपवयःकर्मविद्याविभवैः अरुन्धत्याः सदृशी, न तु चैतन्यसारतः। सा अनायासप्रेमलीलया विचरन्ती, शोभायुक्ता, पतिसकललोकमिव, कमलोपविष्टेव आसीत्। कदाचित् सः मुनिः पर्वतस्य तृणाङ्कुरे सरःसमीपे उपविष्टः, अधः राजानं अपश्यत्। राजा च समग्रबलसमेतः मृगयाविनोदाय यायात्, सेनानिनादेन मेरुं जेतुमिव उद्यतः। चामरचन्द्रध्वजविटपिपुष्पमालाभिः सः आकाशं श्वेतछत्रमण्डलविलसितमिव, रजतपटिकामिव अलङ्कृतवान्। अश्वरजः रथसंघश्च धूममिव, नगरं च गजरुद्धैः शिखरद्वारैः छन्नमिव आसीत्। प्रदेशः महाकोलाहलपरिभ्रमणश्च, सर्वदिक्प्रवाहश्च, हेममाणिक्यहारकङ्कणकुण्डलैः शोभितः। सः राजानं दृष्ट्वा चिन्तयामास—"हा, कियत् रमणीयं राज्यम्, सर्वमङ्गलसमृद्ध्या दीप्तम्! कदा अहं राजा भविष्यामि, पदातिरथगजाश्वध्वजछत्रचामरैः दशदिक् पूरयन्? कदा च मम अन्तःपुरस्त्रीणां श्रमक्लान्तस्वेदं मालतीपुष्पगन्धवातैः वहिष्यति? कदा च चन्द्रप्रभायै तुल्यं मुखं करिष्यामि, या सुमुख्यः कर्पूरलिप्ताः सर्वदिक्प्रसिद्धाः?" एवं तस्मादारभ्य सः ब्राह्मणः तादृशैः कामैः पूरितः, स्वधर्मनिष्ठः, जीवनपर्यन्तं परिश्रान्तः अभवत्। यथा हिमं कमलं शीघ्रं नाशयितुमुत्सुकं, तथा जरास्य हृदयमाविश्य त्वरया तमुपगच्छत्। तस्य मृत्युसमीपे, भार्या अपि शुष्कतयाऽभवत्, यथा लता पुष्पविहीना घर्मतप्तेन। सा च तदा मामेव पूजितवती, यथा त्वं माम्; अमृतत्वं सुलभं नास्ति इति ज्ञात्वा, सा मत्तः एषः वरमयाचत। स्वमण्डपात् देवी या याचितवती—"मम मृतपतेः आत्मा न गच्छेत्"—तथा अहं तस्याः वरं दत्तवान्। ततः कालप्रभावात् स ब्राह्मणः निधनमुपगतः, तथापि तस्मिन् एव गृहमण्डपे, आत्माकाशरूपे स्थितः। सः स्वपुराकल्पनाबलात् भूमिपालः महाशक्तिमान्, आकाशरूपेण स्वयम् अभिव्यक्तः। तेन प्रभावेन सः राजसिंहास्नानि विजित्य, विजयो लोकान् व्याप्य, पातालान् दयया रक्षित्य, त्रैलोक्यविजयी राजा अभवत्। शत्रूणां कालाग्निरिव, स्त्रीणां कामदेवः, विषयवायूनां मेरुः, साध्वीषु स्त्रीषु सूर्यः इव आसीत्। सः सर्वशास्त्राणां दर्पणः, इच्छुकाणां कल्पवृक्षः, द्विजश्रेष्ठानां पादपीठः, धर्मामृतप्रभायाः पूर्णचन्द्रः च। स्वगृहान्तःकरणे, मनःकाशमयात्मनि, सः ब्राह्मणः मृतदेहः भूत्वा, भूतकाशरूपेण तत्र वसति स्म। तस्य भार्या ब्राह्मणी, शोकात्ययेन सम्पूर्णशुष्का, शुष्कमाषफलिका इव, हृदयद्विधा अभवत्। सा अपि पतिसहितं प्राणरहितत्वं प्राप्तवती, शरीरं दूरे त्यक्त्वा, सूक्ष्मशरीरेण पतिं उपगता। पतिं यथा नदी स्वमार्गं अनुसरति, सा अपि पतिसंयुक्ता, पुष्पसमूहं वात इव, दुःखात् विमुक्ता अभवत्। तत्र ब्राह्मणस्य पुत्र्या गृहानि, भूमिः, अन्यं च धनं अस्ति; अद्याष्टमे दिने तस्याः मृत्युः जातः, आत्मा च पर्वतगृह एव तिष्ठति।