राजन्, रामस्य अनुचरौ शत्रुघ्नलक्ष्मणौ तं स्वप्रतिबिम्बवत् समं रूपं समुपगच्छतः। स पुनः सेवकैः, राजभिः, मातृभिश्च बहुशः पृष्टः, ’किम्?’ इति केवलं ‘न किञ्चित्’ इति प्रत्याह, मौनं समास्थाय कामरहितः स्थितवान्। स्वसमीपस्थितं प्रियं मित्रं प्रति स एवमुपदिशति—‘मित्र, तव मनः क्षणिकहृदयस्पर्शिनि सुखे मा स्थापय।’ स तु स्वयम्, स्त्रीषु विविधविलासिन्यः, सभासंवादेषु च, यदा स्नेहं पश्यति, तदा तदपि स्वयमेव नश्यति इव अनुभवति। पुनः पुनः काकः केवलं हीनरूपगतिरेव गायति—न तत्र माधुर्यं, न यत्नः, न सम्यग्विन्यासः। निकटे स्थितः कश्चन सेवकः ‘राज्यं स्वीकुरु’ इति वदति चेत्, स मुनिः अन्यत्र मनसा स्थित्वा तमिव मूढं प्रलपन्तमिव हसति। यत् किञ्चित् वद्यमानं, यत् पुरतः दृश्यते, तस्य किञ्चन न शृणोति, न पश्यति, सर्वमपि परिहृत्य महत्यपि वस्तुनि अनादरं करोति। यदि गगने कमलिन्याः सरः वा महद्वनं वा स्यात्, तर्हि ‘कथमेतत्?’ इति विस्मयं न अनुभवति। रमणीयाङ्गनाभिः परिवृतोऽपि, तस्य मनः प्रेमशरैः न विदारितुं शक्यते—मणिवद् दृढं तस्य चेतः। यदि कश्चिद् दुःखितः पृच्छेत्—‘एकं वासस्थानं वा धनं वा इच्छसि?’—स तदा याचकाय सर्वं ददाति, शिक्षार्थं। ‘एषा अपदा, एषा सम्पद्’—इति मनसि कल्पनया जातायां, तदा दुःखेन गीतिः प्रवर्तते। ‘हा नष्टोऽस्मि, हा निराश्रयः’ इति विलप्यापि, तादृशः जनः वैराग्यं न गच्छति—इदं आश्चर्यम्। रामो हि रिपुंहन्ता, रघुवृक्षसिंहः, एवं गाढं समाधौ स्थितः, तेन वयं क्लेशमुपगताः। न जानिमः, महाबाहो, किमिदानीं कर्तव्यं तादृशे मनसि स्थिते; त्वमेव, कमलनयन, अस्माकं शरणं। राजा, ब्राह्मणः, गुरुवर्यः वा, सर्वान् स समदृष्ट्या पश्यति, पशुवदनादरं कृत्वा त्यजति। इयं विशालसृष्टिः, यं जगदित्युच्यते, अत्रोत्पन्ना; ‘नैतदस्ति, नाहम्’ इति निश्चित्य स तिष्ठति। न तस्य देहे, न आत्मनि, न मित्रे, न राज्ये, न मातरि, न सम्पदि, न विपदि, न बाह्ये, नान्तरे, कापि आसक्तिः, न विश्वासः। स निरासक्तः, निराशः, निःस्पृहः, निरालम्बः, मोहरहितः; तेन वयं व्यथिताः। ‘किमर्थं वित्तं? किमर्थं मातरः? किमर्थं राज्यं? किमर्थं कामः?’—इति निश्चयेन, स प्राणत्यागाय सज्जः। सुखे, जीवने, राज्ये, मित्रे, पित्रे, मातरि—स चातक इव शुष्ककाले परितप्तः। तादृशस्य जनस्य, सर्वसंपद्वानपि, संसारजालं विषवत् दृश्यते। कः खलु पृथिव्याम् एवं महात्मा, यः तं सामान्याचार्यां स्थापयितुं समर्थः? एवं शाखाविस्तृतः क्लेशः उत्पन्नः, तस्मात् दयालुः कश्चित् उद्धर्तुं आगच्छतु। यो मोहं मनसः त्यक्त्वा, महात्मा, दुःखितान् सर्वान् हिताय नयति, स सूर्य इव पृथिव्यां तमः अपाकरोति। यदि एवं, तर्हि शीघ्रं रघुवंशनन्दनं प्राज्ञं आनयतु, मृगाः मृगं यथा। रघुवंशस्य एषा भ्रान्तिः न दारिद्र्यात् न वा आसक्तेः, एषा विवेकवैराग्यजागरणस्य महती अवस्था। रामः अद्यैव आगच्छतु, वयं तस्य मोहं पर्वतस्य मेघमिव वातेन नयिष्यामः। यदा एषा भ्रान्तिः यथोपायेन विशुद्धा, तदा रामः, रघुनन्दनः, यथा वयं, तस्मिन् परे पदे विश्रान्तिं प्राप्स्यति। सत्यं प्राप्य, प्रमोदज्ञाननिष्क्रान्तः, स पुष्टः, वर्णसमुज्ज्वलः, सुधापीत इव भविष्यति। स तु तृप्तचित्तः, स्वधर्मे, स्वाभाविके, अविच्छिन्ने व्यवहारमार्गे, आदरं करिष्यति। स महात्मा, विश्वं विदित्वा, सुखदुःखस्पर्शरहितः, मृत्तिकाश्मसुर्णेषु समदृष्टिः भविष्यति। एवं मुख्यऋषिणा उक्ते, राजा तुष्टचित्तः, रामस्य आनयने पुनर्महतीं दूतपङ्क्तिं प्रेषयामास। कालेन किञ्चित् गृहे उपविष्टः रामः, पितरं प्रति गन्तुं, पर्वतादिव सूर्योदितः। किञ्चित् सेवकैः भ्रातृभिश्च सह, स पितुः शुभां सभां प्राप, स्वर्गमिव देवेन्द्रालयम्। दूरतः रामः दाशरथिं राजानं सभायां समन्ततः देवगणैः परिवृतमिन्द्रमिव ददर्श। उभयतः वसिष्ठविस्वामित्राभ्यां सेव्यमानं, मन्त्रिपरिषदेना अपि वेदविदां संरक्षितम्। चारुचामरधराभिः सुशोभनाङ्गनाभिः सेव्यमानं, दिशामिव मूर्तिमद्भिः समुपस्थिताभिः। वसिष्ठविस्वामित्रादयश्च, दशरथः सखिबन्धवश्च, दूराद्राघवमागच्छन्तं गुहमिव पश्यन्ति। धैर्यगर्वसमन्वितः, हिमालयशीतलतुल्यः, सार्वभौमसेवायुक्तः, गंभीरस्वरः। सौम्यः, समवर्णः, विनयबलसमन्वितः, शोभनशान्तरूपः, परहितनिधिः।