यत्र मम पतिः वर्तमानः तत्र सृष्टिः कल्पितैव, इति मम मन्यते, सा शून्या, देशकालाद्यवच्छिन्ना नास्ति। कल्पिता सृष्टिः अकल्पितात् कदापि न जायते; कारणात् भिन्नं कार्यं न उत्पद्यते। अम्बिके, कार्यं कारणात् भिन्नं स्पष्टं दृश्यते; मृत्तिकायां जलं न कर्षयितुं शक्यते, तथापि घटः मृत्तिकायाः उत्पन्नः तस्य पात्रं भवति। यः कश्चन कार्यः उत्पद्यते, सः सहायककारणैः सह एव सम्भवति; तत्र मुख्यकारणस्य किञ्चित् विशेषता दृश्यते। किं तु तव पतिसृष्टौ, सुमुखि, भूम्यादिकं कारणं नास्ति; तत्र भूमिः भूमण्डलात् नोत्पन्ना। चेतना अत्रतः निर्गता, उच्चैः गता; कथं भूमिः अत्र अस्ति? कः सहायकः, कः कारणं, अत्र सृष्टौ विद्यते? यदा कारणानि न सन्ति, तदा यद् उपकारकैः उत्पद्यते, तत् पूर्वकारणस्य कार्यमेव, सर्वैः अनुभूयते। सा स्मृतिर्मम पतिसम्बन्धिनी, देवी, एवं प्रकटिता; स्मृतिकरणं मया ज्ञातम्—एषा सृष्टिः तस्य निश्चितता। स्मृतिः आकाशस्वरूपा; यथा सा उत्पद्यते, तथा तवापि। पतिसृष्टिः अनुभूता, सा आकाशवत् शक्तिमती। स्मृति-आकाशमयी सृष्टिः यथा पतिना उक्ता, एवं अत्रापि सृष्टिं दृष्ट्वा तदुदाहरणं मन्ये। एवं तव पतिसृष्टिः असत्यापि दीप्तिमती; अत्रापि एवं दृश्यते, अहं पश्यामि, बालिके। यथा पतिसृष्टेः निराकारात् अन्यासृष्टिः मोहमयी जायते, एवं अत्रापि; कथय, लोकदीवार्थं। पूर्वं स्मृतिः केवलं मोहस्वरूपा आसीत्, अतः एषा सृष्टिः उत्पन्ना; सा स्वप्नमोहवत् दृश्यते, इति श्रूयते। चेतनावकाशे किञ्चित् विश्वमण्डपः अस्ति, आच्छादनावच्छादनरूपः, व्योमपद्मपत्रवत्। सः मेरुशिलायाः अधारः प्रतिमा इव, नगरनाथः, सलबञ्जिका, चतुर्दशरक्षः, त्रिगर्तराजः, सूर्यदीपः च। सः पर्वतशिलायाः कण्ठे पुटीकृतः, पुत्रैः, वृद्धैः, राज्ञः, ब्राह्मणैः च गृहः। सः नक्षत्रभृत्यं निधिः, व्योमस्य श्यामः, सिद्धगणानां गुंजनं, मच्छिका-निनादः च। सः घनमन्दिरधूमपुटे आवृतः, वातमार्गमहावंशे स्थितः विहंगः। सः देवदानवबालकक्रीडाकलकलः पूर्णः, नगरनगरलोकपात्रोपकरणैः समाकीर्णः। तत्र भूमिः नदीतरंगैः, समुद्रतरंगैः, सरोवरैः च प्रक्षालितः, तस्य गुहा अधोलोकभूमिस्वर्गसुखैः दीप्यमाना। तत्र कस्यचित् कण्ठगुहायां पर्वतशिलायां लघुप्रदेशः पर्वतग्रामस्य। तत्र नदीपर्वतवनैः परिवृते स्थले ब्राह्मणः निवसति, सदा पत्नीपुत्रैः सह, आरोग्यवान्, गोदुग्धसम्पन्नः, राजभयवर्जितः, सर्वेषां अतिथिः, धर्मनिष्ठः च। धनरूपेण, रूपेण, आयुवेण, कर्मणा, विद्यया, ऐश्वर्येण च, वसिष्ठः इव दृश्यते, किन्तु वसिष्ठचेतनां न प्राप्नोति। सः वसिष्ठः नाम्ना अभवत्; तस्य पत्नी इन्दुसुन्दरी नाम्ना, पृथिव्यां च दिवि च अरुन्धतीति प्रसिद्धा। सा अपि धनरूपेण, रूपेण, आयुवेण, कर्मणा, विद्यया, ऐश्वर्येण अरुन्धती इव, किन्तु चेतनासारः नास्ति। सा अनायासस्नेहविलासगमना, सौन्दर्यदीप्तिः, पतिसर्वं जगत्, पद्मे इव स्थितः। कदाचित् सः ऋषिः पर्वततृणमूल्यां सरःसमीपे उपविष्टः, राजा अधः ददर्श। सः राजा समस्तपरिचरेण सह, मृगयासुखार्थं यायमानः, महान् सैन्यनिनादः, मेरुं विजेतुम् इच्छन् इव। यक्षचामरैः, शशधरध्वजैः, लतामालिकैः, व्योमं श्वेतछत्रमण्डलवत् अलंकृतम् इव, रजतपथवत् आसीत्। अश्वधूलिः, रथजालम्, मेघवत्; नगरं गजैः उत्तुङ्गमन्दिरद्वारैः आच्छादितम्। प्रदेशः महानिनादः, सर्वदिक् प्रवहन्, सुवर्णमणिहारकंकणकुण्डलैः शोभितः। राजानं दृष्ट्वा, सः चिन्तयामास—'किम्, राज्यं किम् रम्यम्, सर्वसौभाग्यसम्पन्नम्!' कदा अहं राजा भवामि, दशदिक् पदातिरथगजाश्वध्वजछत्रचामरैः पूरयन्? कदा मम अन्तःपुरस्त्रियः, मालतीपुष्परजसि गन्धयुक्तवायुभिः, श्रमस्वेदं मम आनयन्ति? कदा उत्तरेषु प्रसिद्धा, कर्पूररञ्जितमुखी, कुलस्त्रियः, चन्द्रवद् शोभयामि? तत् समयात् आरभ्य, ब्राह्मणः तादृशैः कामैः पूर्णः, स्वधर्मनिष्ठः, जीवनपर्यन्तं यत्नशीलः। यथा हिमः पद्मं शीघ्रं शोषयति, तथा वृद्धिः तस्य हृदयम् आविश्य, ब्राह्मणं शीघ्रं उपगच्छति। मृत्युसमीपे, तस्य पत्नी, ताम्रगृहशोषितपुष्पलता इव, क्लीबिता अभवत्। सा तदा मां पूजितवती, हे नारी, यथा त्वं, अमृतत्वं दुःसाध्यं ज्ञात्वा, मम वरं याचितवती। स्वमण्डपात्, देवी, मृतपतेः आत्मा न गच्छेत्, इति याचिता, तस्य इच्छां मया दत्तम्।