एवं निश्चित्य सा देवीं तस्मिन्नि समये सम्यक् पूजयामास। ततः कन्यायाः रूपेण सा देवी तस्या: पुरतः प्रादुर्बभूव। शुभे आसने देवीपुरतः स्थिता लीला, पृथिव्यां प्रतिष्ठिता, परं तत्त्वशक्तिं पप्रच्छ। सा उवाच—"हे देवि, साधवो दयां दर्शयितव्यस्य कृते न विक्रियन्ते। सृष्ट्यादौ त्वमेवैतद् प्राचीनं विधानं स्थापिता इति श्रूयते। तस्मात्, हे परदेवि, पूर्वमेतदर्थं त्वां विनयं कृत्वा पृच्छामि। कृपया मे कथय—नूनं तव प्रसादेन मम याचना सफलत्वं यास्यति। अस्ति लोके दर्पणः नाम, आकाशात् अपि विशुद्धतरः, यस्य अंशाः अनेका योजनेषु कोटिशः प्रविस्ताराः। स तु निरन्तरः, सघनः, स्निग्धः, शीतलः च, 'जडचैतन्य' इत्याख्यया विख्यातः, अविच्छिन्नः, अयोग्यग्रहणः च। तत्र दिशां, कालस्य, गणनायाः, देशस्य, प्रकाशस्य, विधेः च सीमा अतिक्रान्ताः सर्वे प्रतिबिम्बिताः दृश्यन्ते। हे जननि, त्रैलोक्यप्रतिबिम्बस्य महिमा तत्र बहिर्व्याप्तः च अन्तः च अस्ति; तत्र किम् कृत्रिमं, किम् स्वाभाविकं? हे सुन्दरि, सत्यमेव मे कथय—अकृत्रिमस्य सृष्टेः स्वरूपं किम्, कृत्रिमस्य च किम्? एतत् यथावत् विस्तरेण मे व्याख्याहि। यथा अहं अत्र तिष्ठामि, त्वं च, हे अम्बिके, अत्रैव उपस्थितासि, तथैव सा अकृत्रिमा सृष्टिः, हे देवेश्वरि—एषा मम बुद्धिः। यत्र मम पतिः अधुना वर्तते, सा सृष्टिः कृत्रिमा इति मन्ये, सा हि रिक्ताः, देशकालाद्यभावः। अकृत्रिमात् कृत्रिमा सृष्टिः कदापि न जायते; ह्यन्यकारणात् अन्यकार्यस्य उत्पत्तिर् न दृश्यते। नूनं, हे अम्बिके, पश्यामः यत् कार्यं कारणात् भिन्नमेव दृश्यते; मृत्तिकायाः जलं न निष्पद्यते, मृद्भूतः घटः तु तस्य पात्रत्वं वहति। यत् किंचिद् कार्यं जायते, तत् सहकारिकारणैः सह एव; तत्रापि मुख्यकारणस्य किञ्चिद् वैशिष्ट्यं नित्यं दृश्यते। किंतु तव पतेः सृष्टौ, हे सुशोभने, पृथिव्यादिकं कारणं नास्ति; न च पृथिवी भूमण्डलात् जातम्। चेतना अत्रतः निर्गता, दूरतः गता—कथं स्याद् अत्र पृथिवी? कानि सहकारीकारणानि, किम् कारणं वा अत्र सृष्टौ अस्ति? अपि च, कारणेषु अभावे अपि, यद् उपकारकात् उत्पद्यते, तत् पूर्वकारणस्यैव कार्यं, सर्वैः अनुभूयते। सा स्मृतिः, हे देवि, मम पतेः एवमुपजाता; स्मृतेः कारणं मया ज्ञातम्—एषा सृष्टिः तस्य निश्चितता। स्मृतिरेव आकाशस्वरूपा; तद्वत् एव तवापि। पतेः सृष्टिः अनुभूता, सा च आकाशवत् शक्तियुक्ता। स्मृति-आकाशमयी या सृष्टिः पतेः उक्ता, तामेव अत्र अपि दृष्टान्तरूपेण मन्ये। एवं, तव पतेः एषा असत्यसृष्टिः दीप्तिमती वर्तते; एवं अत्रापि दृश्यते—एषा मया दृष्टा, हे वत्से। यथा पतेः अमूर्तसृष्टेः अन्याऽपि सृष्टिः मोहमयी जायते, तथैव अत्रापि; मे विदेहि, जगतो भित्तिविघटनाय। पूर्वं स्मृतिः केवलं मोहमयी आसीत्, तस्मात् एषा सृष्टिः उत्पन्ना; स्वप्नमोहवद् एषा दृश्यते इति श्रूयते—शृणु। चेतन्यगगने कुतश्चित् अस्ति संसारमण्डपः, आच्छादनावच्छादनरूपः, नभःपद्मपत्राणि इव। सः मेरुं बिभ्रत् प्रतिमेव, पुरपः, शोभनः शालभञ्जिकेव, चतुर्दशपालकः, त्रिगर्ताधिपः, सूर्यप्रभां दीप इव च। सः पर्वतशिलायां कण्टकिलोकसंस्पृष्ट इव, पुत्रैः वृद्धैः नृपैः ब्राह्मणैश्च समावासः। सः नक्षत्रनिधिः, व्योम्नः परमश्च तमसि, सिद्धगणगुञ्जितः, मक्षिकानिनादवत्। सः घनमन्दिरधूममण्डलेन कोणे आवृत इव, वातमार्गमहाबंसस्थितः विहायसपशु इव च। देवदानवबालकक्रीडारवपूर्णः, नगरनगरलोकपात्रोपकरणसमाकीर्णः। तत्र नद्यः समुद्रतरङ्गाः सरांसि च भूमिं क्षालयन्ति, तस्य विवराः पातालपृथिवीस्वर्गभोगैः दीप्ताः। तत्र कोण्यां कस्यचित् विवरे पर्वतशिलायाम् अस्ति लघुच्छिद्रं पर्वतग्रामस्य। तत्र नद्युपवनगिरिसंवृतदेशे बभूव ब्राह्मणः, सदा भार्यापुत्रैः सह, आरोग्यवान्, गवां दुग्धयुक्तः, राजभीतिवर्जितः, सर्वेषां अतिथिप्रियः, धर्मनिष्ठः च। धनरूपेण, रूपेण, वयसा, कर्मणा, विद्या महिम्ना च वसिष्ठतुल्यः, किंतु वसिष्ठचेतनां न प्राप्नोति। वसिष्ठः नाम्ना सः, तस्य भार्या इन्दुसुन्दरी नाम्ना, पृथिव्याम् अम्बरस्थले च अरुन्धतीति विख्याता। सा अपि, धनरूपेण, वयसा, कर्मणा, विद्यया, महिम्ना च अरुन्धतीसमा, न तु तस्याः चेतनातत्त्वे। सा अनङ्गक्रीडया स्फुरन्ती, सौन्दर्यदीप्तिः, पतिसर्वस्वा, पद्मेव उपविष्टा। कदाचित् सः मुनिः सरसः समीपे पर्वततटे तृणेषु उपविष्टः, अधः राजानं अपश्यत्। स राजा समग्रपरिषत्समेतः, मृगयाविनोदाय प्रयातः, सैन्यनिनादेन महता मेरुं जेतुम् इच्छन्निव। चामरैः शशाङ्कध्वजैः लतामाल्यैः च, व्योम श्वेतच्छत्रमण्डलैरिव अलङ्कृतम्, रजतपटमिव बभासे। अश्वानां रजो रथसंघानां च समूहः मेघवद् आसीत्, नगरं च गजैः उन्नतानाम् प्राकारतोरणैः च छन्नम्।