राज्ञां अनुयायिनः सभामण्डपं सम्यक् पूरयन्ति स्म, यथा हंसाः पुष्पितपद्मैः आवृतं सरः पूरयन्ति। तस्याः शोभायाः साक्षात् मूर्तिरिव, लीला सुवर्णदण्डस्य समीपे सिंहासनस्य निकटे समासीत्। सा सर्वान् राज्ञः अनुचरांश्च तद्वत् एव पश्यन्ती, वृद्धान् कुलीनान् मित्राणि सेवकान् सुहृदः बान्धवान् च स्वजनान् अपि दृष्टवती। सर्वं यथापूर्वम् अवलोक्य, सा परमानन्देन पूर्णा बभूव; तथा च, यथा उच्यते, राजा जनपदजनाश्च जीवन्ति इति श्रुत्वा, सा चन्द्रमसि इव शोभया विराजमाना बभूव। एवं चिन्तयन्ती—"इदं दुःखितं मनः सान्त्वयामि"—राज्ञः इङ्गितैः उपदिश्य, सा सभायाः उत्तस्थौ। अन्तःपुरम् प्रविश्य, सः पत्युः अन्तःमण्डपं गत्वा, पुष्पगुप्तस्य कक्ष्यां प्रविष्टवती च विचारयितुं प्रारब्धा। "अहो, किमिदं विचित्रं माया-विलासम्! अस्माकं नगरजनाः बहिर्व च, चित्तदर्पणान्तः च, तत्रापि अत्रापि दृश्यन्ते। अत्र तत्र च, ताले तमाल-हिन्तालाद्रयः अपि सम्यक् भूषिताः दृश्यन्ते; नूनं माया द्वयोः स्थलेषु व्यापिता। यथा पर्वतः बहिः च दर्पणे च अनुभवः, तथा सृष्टिः अपि बहिः च चित्तदर्पणे च अनुभूयते। अत्र कः कल्पितः, कः च स्वाभाविकः सृष्टिविशेषः? अतः अहं वाक्देवीं सम्पूज्य एतद् परं संशयं पृच्छामि।" एवं निश्चित्य, सा देवीम् तदा सम्पूज्य, कन्यारूपेण तां पुरतः प्रकटितां दृष्टवती। शुभे आसने उपविष्टा लीला, पृथिव्यां प्रतिष्ठिता, परात्परशक्तिं पृच्छति स्म। "हे देवि! सज्जनाः दयार्हस्य कृते न कदापि विक्रियन्ते; सृष्ट्यादौ त्वया एवायं सनातनक्रमः स्थापितः इति श्रूयते। अतः, परमेश्वरि, पूर्वमिदं यद्वृत्तं तद् विनयेन पृच्छामि; त्वत्कृपया नूनं मम याचना सफलता भवेत्।" "अस्ति लोके नाम दर्पणः, यः आकाशात् अपि विशुद्धतरः, यस्य अंशाः अनेकोत्तरयोजनकोटिभिः व्याप्यन्ते। स निरवद्यः, घनः, मृदुः, स्निग्धः, शीतलः; 'जडचैतन्य' इति नाम्ना विख्यातः, अखण्डितः, अग्राह्यः। तस्मिन् दिशाकालगणादेशदीप्तिभाग्यपर्यन्तं अतिक्रान्ताः सर्वे प्रतिबिम्बिताः दृश्यन्ते। हे मातः, त्रैलोक्यप्रतिबिम्बस्य महिमा तत्र बहिश्च अन्तश्च अस्ति; तत्र किम् कृत्रिमं, किम् स्वाभाविकम्? हे सुन्दरि, यथार्थतः ब्रूहि—स्वाभाविकस्य सृष्टेः स्वरूपम् किम्, कृत्रिमस्य च किम्? यथातथ्यं मे व्याख्याहि।" "यथा अहं अत्र स्थितास्मि, त्वं च, हे अम्बिके, अत्रैव विराजसे—एवमेव सा स्वाभाविका सृष्टिः अस्ति, हे सुरेश्वरि—एतद् अहं जानामि। यत्र मम पतिः वर्तते, सा सृष्टिः कृत्रिमेति मन्ये; सा शून्या, देशकालाद्यभावात् रहिता। कृत्रिमसृष्टिः स्वाभाविकात् कदापि न जायते; कारणविरुद्धात् कार्यस्य उत्पत्तिः न दृश्यते। वस्तुतः, हे अम्बिके, कार्यं कारणात् भिन्नमेव दृश्यते; मृत्तिकायाः जलं न निष्पद्यते, तथापि मृत्तिकात् घटः जायमानः तस्य पात्रत्वेन उपयुज्यते। यत् यत् कार्यम् उत्पद्यते, तत् सहकारिकारणैः एव; तत्रापि मुख्यकारणस्य किञ्चिद् वैशिष्ट्यं सदा दृश्यते। किं तु, पतेः सृष्टौ, हे सुन्दरि, पृथिव्यादिकं किञ्चित् कारणं न दृश्यते; तत्र पृथिव्यपि पृथिव्याः नोत्पन्ना। चैतन्यं अत्रतः निर्गतं, दूरं गतम्—कथं अत्र पृथिवी स्यात्? कः सहकारी, किम् कारणं, किमपि न दृश्यते।" "कारणाभावे अपि, सहकारिभ्यः यत् जायते, तत् पूर्वकारणस्यैव कार्यं, सर्वैः अनुभूयते। सा स्मृतिरेव, हे देवि, मम पतेः, तद्विद्यमाना अभवत्; स्मृतेः कारणं अपि जानामि—एषा सृष्टिः तद् निश्चितम्। स्मृतिः आकाशस्वरूपा; सा यथा उत्पद्यते, तथा तवापि। पतेः सृष्टिः अनुभविता, सा च आकाशवत् शक्तियुक्ता। स्मृति-आकाशमयी या सृष्टिः पतेः उक्ता, तामेव अत्रापि दृष्टान्तरूपेण मन्ये।" "एवं तव पतेः असत्याः सृष्टिः प्रकाशते; एवं अत्रापि दृश्यते—एषा मया दृष्टा, हे वत्से। यथा पतेः अमूर्तात् सृष्टेः, अन्याऽपि सृष्टिः मोहात्मिका जायते, तथैव अत्रापि; इदं मे वद, विश्वपञ्जरनिवृत्तये। पूर्वं स्मृतिः केवलं मोहात्मिका आसीत्, तस्मात् सृष्टिरियम् उत्पन्ना; सा स्वप्नमोहवद् दृश्यते—शृणु।" "चित्ताकाशे किञ्चिदस्ति संसारमण्डपम्, यः आवरणावरणरूपः, यथा व्योमोत्पन्नपद्मपत्राणि। स मेरु-धारण-प्रतिमा, नगरनाथः, शोभनशालभञ्जिका, चतुर्दशपालकः, त्रिगर्तराजः, सूर्यप्रदीपवत् अस्ति। स कोणान्ते वर्तुलकूटोपलवत्, पुत्रवृद्धनृपब्राह्मणनिवासः। स नक्षत्रनिधिपूरितः, व्योम्नः शिखरस्थतमसः, दिविसंस्थितसिद्धवृन्दगुञ्जितः, मक्षिकास्वरूपः।" "स घनमेघगृहधूमावरणकोणवत्, वातमार्गमहाबन्सस्थितवायुनलिकृमिवत्। देवदानवबालक्रीडारवपूर्णः, नगरजनपदलोकपात्रोपकरणसमाकुलः। तत्र भूमिः नद्यः सागरतरङ्गैः सरोवरैश्च क्षालिताः, तस्यां विवराणि पातालमर्त्यस्वर्गभोगैः दीप्तानि।" एवं लीला देवीं पृच्छन्ती, तस्याः चिन्तनस्य रहस्यं प्रकाशयन्ती, मायायाः विचित्रत्वं, स्मृत्याः स्वरूपं, सृष्टेः स्वाभाविककृत्रिमभावं च, देवीसमक्षं प्रकाशयामास।