लीला देवी स्वस्य पतिवासस्य सिंहासनस्य समीपे स्थित्वा सभायाः राजपुरुषान् दृष्ट्वा मनसि चिन्तयति—“यदि अहम् एतस्मिन्थाने पतिसंनिधौ सभायाः राजपुरुषान् पश्यामि तर्हि जीविष्यामि; अन्यथा न जीविष्यामि।” इत्येवं तस्याः उक्तिम् श्रुत्वा राजकीयाः परिचारकाः स्वस्वकर्तव्ये जागरूकाः अभवत्, निद्राहीनाः, सर्वकार्येषु प्रवृत्ताः। ततः द्वारपालानां पंक्तयः नगरवासिनः सभासदः च आह्वयितुं निर्गताः, कार्यविन्यासं कर्तुं, सूर्यरश्मयः भूमौ विस्तारमिव। भक्तपरिचारकाः सभागृहं शुद्धीकरणे प्रवृत्ताः, शरदृतवः मेघैः मलिनं गगनं विशुद्धमिव। दीपानां पंक्तयः, जलमिव अन्धकारविहीनम्, सभायाः चारः स्थिताः, तारापंक्तयः अद्भुतप्रदर्शनाय भूमौ अवतरिताः इव। जनसमूहः प्रांगणे पूरितः, यथा प्रलयकाले शुष्कसागरशय्यानि सृष्ट्यादौ जलैः पूर्यन्ते। मन्त्रिणः, कुलीनाः, निर्दोषाः स्वस्थानं प्रत्यागताः, यथा लोकपालाः त्रैलोक्यस्य पुनः स्थापने स्वस्थानं गच्छन्ति। मलयात् शीतलवायवः, कर्पूरस्य सुवासितः, पुष्पाणां गन्धमावहन्तः, मधुरगन्धयुक्ताः, प्रवहन्ति। द्वारेषु द्वारपालाः श्वेतवस्त्रधृताः स्थिताः, यथा पर्वतानां शिखरेषु मेघपंक्तयः सूर्यतापं वर्षनिनादं च समाप्तयन्ति। पुष्पगुच्छाः, तेजसा तमः निवार्य, भूमौ पतन्ति, यथा तारागुच्छाः वातमेघैः विखण्डिताः। राजानां अनुयायिनः सभागृहं पूरयन्ति, यथा हंसाः कमलवनयुक्तं सरः पूरयन्ति। लीला देवी सुवर्णदण्डस्य समीपे सिंहासनस्य पार्श्वे उपविष्टा, यथा लीलाऽपि प्रेमस्य चित्ते उपविश्येत्। सा सर्वान् राजान् परिचारकान् यथावत् पश्यति, वृद्धान्, कुलीनान्, मित्राणि, सेवकान्, शुभेच्छकान्, बान्धवान्, आत्मीयान् च। सर्वं यथापूर्वं दृष्ट्वा सा परमानन्देन पूर्णा अभवत्; राजा च जनाः जीवन्ति इति श्रुत्वा सा चन्द्रमिव शोभायुक्ता अभवत्। एवं चिन्तयन्ती, “इदं दुःखितं मनः सान्त्वयामि,” इत्युक्त्वा राजान् सङ्केतैः निर्देश्य, सभायाः उत्थाय। अन्तःपुरं प्रविश्य, पतिसंनिधौ अन्तःमण्डपं गत्वा, पुष्पगुप्तस्य कक्षं प्रविश्य चिन्तयितुम् आरब्धवती। “अहो, किम् अद्भुतमिदं मायायाः! अस्य नगरस्य जनाः बहिः च अन्तः च चित्तदर्पणे दृश्यन्ते, तत्र अपि, अत्र अपि। पर्वताः—तालः, तमालः, हिन्तालः—अत्र अपि तत्र अपि शोभायुक्ताः सन्ति; नूनं माया द्वयोः स्थले विस्तारिता। यथा पर्वतः बहिः च दर्पणे च अनुभवः, तथा सृष्टिः बहिः च चित्तदर्पणे च अनुभवः। अत्र, कस्य सृष्टिः मायामयी, कस्य वा वास्तविक? अतः वाग्देवीं पूज्य अहमिदं परमं संशयं पृच्छामि।” इत्येवं निश्चित्य, तं समये देवीं पूज्य, ताम् कन्यारूपेण समक्षम् अपश्यत्। शुभे आसने उपविष्टा, लीला पृथिव्यां स्थित्वा, देवीं परमशक्तिं पप्रच्छ। “देवि, आर्याः कृपायाः पात्रस्य निमित्तं न विकम्पन्ति; सृष्ट्यादौ त्वमेव प्राचीनं क्रमं स्थापिता इति प्रसिद्धम्। अतः त्वां पूर्वस्य विषयस्य विषये विनयेन पृच्छामि; त्वदीयेन अनुग्रहेण मे प्रश्नः फलप्रदा भविष्यति। अस्ति लोकस्य नाम्नः दर्पणः, आकाशात् अपि विशुद्धः, यस्य अंशाः अनन्तकोटियोजनविस्ताराः। सः अखण्डः, दृढः, मृदुः, सुषमः, शीतलः; ‘जडचैतन्य’ नाम्ना प्रसिद्धः, अखण्डः, अग्राह्यः। तस्मिन् सर्वे ये दिशाकालगणनादिकं व्यतिक्रम्य स्थिताः तेषां प्रतिबिम्बानि दृश्यन्ति। माते, त्रैलोक्यस्य प्रतिबिम्बस्य शोभा तत्र बहिः च अन्तः च अस्ति; तत्र किम् कृत्रिमं, किम् स्वाभाविकम्? शुभे, यथार्थं वद—अकृत्रिमसृष्टेः स्वरूपं किम्, कृत्रिमसृष्टेः स्वरूपं किम्? यथार्थतः व्याख्याय स्वं वद। यथा अहम् अत्र स्थितास्मि, त्वं च, अम्बिके, उपस्थितासि, तथा अकृत्रिमसृष्टिः अपि, देवेश्वरि—एतद् ज्ञातम्। यत्र मम पति स्थितः, सा सृष्टिः कृत्रिमा इति मन्ये; सा शून्या, देशकालाद्यभावना। अकृत्रिमात् कदा कृत्रिमा सृष्टिः न जायते; कारणात् असमानात् कदा अपि कार्यं न उत्पद्यते। अम्बिके, कार्यं कारणात् भिन्नं दृश्यते; कुम्भः मृद्भूतः, जलं तु मृद्भूतं न, कुम्भः तु जलधारणं करोति। यत् कार्यं जायते, तत् सहकारिणां कारणानां साहाय्येन; तत्र मुख्यकारणस्य विशिष्टता दृश्यते। पतेः सृष्टौ, शुभानने, पृथिव्यादिकं कारणं नास्ति; तत्र पृथिवी पृथिव्याः न उत्पन्ना। चैतन्यं अत्रतः निर्गतं, दूरं गतं—तत्र कथं पृथिवी अत्र अस्ति? कः सहकारी, कः कारणं, तस्य सृष्टौ? कारणाभावे अपि, सहकारिणां साहाय्येन यत् उत्पद्यते, तत् पूर्वकारणस्य कार्यं एव, सर्वैः अनुभवः। मम पतेः स्मृतिरेव देवी, तस्य कारणं ज्ञातम्; सृष्टिः तस्य निश्चितता। स्मृतिः आकाशस्वरूपा; यथा सा उत्पद्यते, तथा तव अपि। पतेः सृष्टिः अनुभविता, सा आकाशवत् शक्तियुक्ता। सृष्टिः स्मृत्याः आकाशस्य च निर्मिता, यथा मम पतेः उक्ता, तथा अत्रापि सृष्टिं दृष्ट्वा उदाहरणं मन्ये।