सा लिला तत्र पुनः तान्येव बालकान् तद्वद्वेष्टितान् तद्वद्व्यवहारिणः तान्येव युवतिः तान्येव मन्त्रिणः पूर्ववत् दृष्टवती। सा भूमौ तान्येव राज्ञः, तान्येव पण्डितान्, तान्येव सन्निकृष्टमित्राणि, तान्येव सेवकान्, तद्वदन्यान् च तत्र दृष्टवती। ततः सा नूतनान् पण्डितान्, मित्राणि, विविधान् कार्यकर्तृन्, नगरवासिनः च अन्यान् अपि दृष्टवती। सा मध्याह्नसमयं दिवसं दिशः तीव्रतापेन व्याप्ताः, आकाशं चन्द्रमसा सूर्येण च संयुक्तम्, मेघानां जलस्य वातस्य च शब्दैः सहितम् अपि दृष्टवती। सा पृथिवीं सरोवरैः, नद्यः, पर्वतैः, नगरैः, ग्रामैः च शोभिताम्, विविधनगरवनग्रामसमूहेन साकं दृष्टवती। सा राजानं द्विवार्षिकं, पूर्वजन्मजरामुक्तं, पूर्वजनान् ग्रामवासिनः च पूर्ववत् दृष्टवती। तान् दृष्ट्वा सा महिला चिन्तायाम् आकुला अभवत्—"अस्य नगरस्य सर्वे जनाः महतीं पीडां प्राप्य मृताः।" ततः सा चेतनां पुनः प्राप्तवती, स्वपूर्वगृहं प्रविष्टा, तत्र रात्र्यां मध्ये सर्वं पूर्ववत् दृष्टवती। सा स्वपतेः शवस्वरूपं पुष्पसमूहैः आवृतम्, शयितान् परिचारकान् निद्रया आविष्टान् च दृष्टवती। ततः सा स्वसखीन् निद्रया गृहीतान् जागारयितुं आरब्धवती, उवाच च—"मम महती व्यथा अस्ति; राजसभा यावत् माम् नयत।" "यदा अहम् पतिस्य सिंहासनस्यान्तिके स्थित्वा सभायां राजपुरुषान् पश्यामि, तदा जीविष्यामि; अन्यथा न।" एवं वदन्त्या लिलायाः, राजपरिचारकाः स्वस्वकार्येण जागृताः, अतिसावधानाः, सर्वे कार्याणि आरब्धवन्तः। द्वारपालपंक्तयः नगरवासिनः राजपुरुषान् आह्वयितुं, कार्यव्यवस्थां कर्तुं, सूर्यकिरणाः भूमौ यथा प्रसृताः, तथा निर्गताः। भक्तपरिचारकाः सभागृहं शुद्धीकरणं आरब्धवन्तः, शरद्वेलायाः मेघरजसा मलिनं व्योम यथा शुद्धं भवति, तथा। दीपपंक्तयः तमःशुद्धजलदीप्ताः सभायां स्थिताः, यथा तारापंक्तयः विस्मयप्रदर्शनाय भूमौ अवतरन्ति। जनसमूहाः प्राङ्गणं तेन पूरितम्, यथा प्रलयकाले शुष्कसागरमण्डलं सृष्टिप्रभाते जलैः पूर्यते। मन्त्रिणः, श्रेष्ठाः, दोषरहिताः, स्वस्थानं प्राप्ताः, यथा लोकपालाः त्रिलोकस्थापनकाले स्वस्थानं यान्ति। मलयसमीरः, वितरितकर्पूरगन्धयुक्तः, पुष्पसुगन्धवहः, मधुरगन्धभारः, शीतलः प्रवाहितः। द्वारप्रान्तेषु द्वारपालाः श्वेतवस्त्रधारिणः स्थिताः, यथा पर्वतशिखरस्थिता मेघपंक्तयः सूर्यतापं वर्षनिनादं च समाप्तवन्तः। पुष्पसमूहाः तेजसा तमो निवारिताः भूमौ पतिताः, यथा तारासमूहः वायुमेघाभ्यां विक्षिप्तः। राजानां अनुचराः सभागृहं पूरितवन्तः, यथा हंसाः पद्मवनयुक्ते सरसि। सा लिला सुवर्णदण्डस्यान्तिके सिंहासनस्य समीपे उपविष्टा, यथा लीलावृत्तिः प्रेमस्य चेतसि उपविष्टा। सा सर्वान् राजान्, परिचारकान्, वृद्धान्, श्रेष्ठान्, मित्राणि, सेवकान्, हितैषिणः, स्वजनान्, बान्धवान् च तद्वत् दृष्टवती। सर्वं पूर्ववत् दृष्ट्वा, सा परमसन्तोषेण पूरिता अभवत्; यदा उक्तं यत् राजा राज्यजनाः च जीवन्ति, तदा सा चन्द्रवत् शोभिता। एवं चिन्तयन्ती—"एतां दु:खितां बुद्धिं प्रहर्षयामि"—राजान् सङ्केतैः निर्देशयित्वा, सा सभायाः उत्थाय। अन्तःपुरं प्रविश्य, स्वपतेः अन्तःकक्षे गतवती, तत्र पुष्पगुप्तस्य कक्षं प्रविश्य चिन्तयितुम् आरब्धवती। "अहो, एषा माया अद्भुता! नगरजनाः बहिः च, चित्तदर्पणे च, तत्र च इह च दृश्यन्ते।" "एते पर्वताः—तालः, तमालः, हिन्तालः—इह तत्र च शोभिताः; वस्तुतः, एषा माया द्वयोः स्थानेषु व्यापिता।" "यथा पर्वतः बहिः च दर्पणे च अनुभूयते, तथा सृष्टिः बहिः च चित्तदर्पणे च अनुभूयते।" "इह, का सृष्टिः मायिका, का च वास्तविक? अतः वाक्समाज्ञाय, अहम् अस्य परमसंशयस्य समाधानं पृच्छामि।" एवं निश्चित्य, सा तदा देवीं पूजितवती, तं समये देवीं कन्यास्वरूपेण समुपस्थितां दृष्टवती। शुभासनस्थिता देवीसमीपे, लिला पृथिव्यां स्थित्वा, परात्परशक्तिं पृच्छितुम् आरब्धवती। "हे देवी, साधवः करुणास्पदस्यार्थे न विक्षिप्यन्ते; सृष्ट्यादौ केवलं त्वया एषा पुरातनव्यवस्था स्थापिता इति कथ्यते।" "अतः हे परमदेवि, पूर्ववृत्तान्तं त्वां विनयं पृच्छामि; कृपया वद—नूनं तव प्रसादेन मम याचना सफलाभविष्यति।" "एष विश्वनामदर्पणः अस्ति, आकाशात् अपि विशुद्धः, यः भागशः असंख्ययोजनपरिमितः।" "सः निर्गन्धः, दृढः, स्निग्धः, समः, शीतलः; 'जडचेतन' इति नाम्ना प्रसिद्धः, अखण्डः, निर्ग्राह्यः।" "तस्मिन् ते सर्वे प्रतिबिम्बिताः, ये दिशाकालगणनास्थानप्रकाशविधिसीमान् अतिक्रान्ताः।" "हे मातः, त्रिलोकप्रतिबिम्बस्य महिमा तत्र बहिः च अस्ति; तत्र किम् कृत्रिमं, किम् प्राकृतिकम्?" "हे सुन्दरी, सत्यम् वद—अकृत्रिमसृष्टेः स्वरूपं किम्, कृत्रिमस्य स्वरूपं किम्? यथार्थं वद।" "यथा अहम् इह स्थिताः, त्वं च अम्बिके देवी उपस्थिताः, तथा सा अकृत्रिमा सृष्टिः, हे देविप्रिये—एतत् अहम् जानामि।