पश्चिमतटे, यत्र सूर्यास्तः स्यात्, तस्यां नगरीमध्यस्थे प्राचीने महाप्रासादे, नानाराज्ञः स्वैरनुचरैः सह समागताः आसन्। यज्ञभूमिं प्रति यानानि मार्गाः, विजयसंकाशैः वादित्रध्वनिभिः निनदन्तः, गुहानि च गायकवन्दिवृन्दनिनादैः प्रतिध्वनिमन्ति अभवन्। आकाशे गीतवादित्रध्वनयः समुत्थाय व्याप्ताः, अश्वगजरथोत्थितधूलिराशयः मेघसमूहवत् गभीराः आसन्। शैलाः पुष्पगन्धकर्पूरधूपधूमगन्धैः सुरभयः, सर्वत्र विविधाज्ञापनाः राज्यव्यवस्थायै प्रतिष्ठिताः। सभा चन्द्रकर्पूरारुणशुक्लाम्बरधारिभिः परिचारकैः शोभिता, सा पृथिव्यां दिवि च स्थिता स्थम्भवत् सूर्यतेजोऽपि अतिक्रान्तवती। नृपतिः महतीषु कर्मसु संलग्नः, तत्र नानापुरनिर्माणे निपुणैः स्थापत्याचार्यैः परिवृतः। ततः दिव्यं विस्मयकरं व्योम्नः कृतं सभामण्डपं, नभःपर्णवनमिव, आकाशात् अवतीर्णम्। तत्र गच्छन्त्याः, कस्यापि चित्तकल्पितत्वात्, कोऽपि जनः तां पुरतः न पश्यति स्म; स्वप्ननारीव सा कल्पिता। तथा सा अग्रे गच्छन्तीं न पश्यन्ति, यथा स्वपुरं मध्ये स्थितः न पश्यति। सा तु, अन्ये यथागताः, तान् सर्वान् पश्यति, यथा नृपतिः अन्यां नगरीं प्राप्तः स्वजनसमेतान् पश्येत्। सा तत्र तान् एव बालान् तद्रूपचरित्रान्, ताः एव युवतयः, तान् एव मन्त्रिणः अपश्यत्। भूमौ तान् एव राज्ञः, तान् एव विद्वांसः, सखायः सेवकांश्च अपश्यत्। ततो नवान् विद्वांसः, सखीन्, विविधाधिकारीन्, नागरिकांश्च अपश्यत्। सा मध्याह्नकालं, दिवसं, दिशः तीव्रतापग्रस्ताः, आकाशे चन्द्रसूर्ययुतम्, मेघवारिवातनिनादं च अपश्यत्। सा पृथिवीं सरोवरनदीशैलनगरग्रामैः भूषिताम्, नानापुरवनग्रामसंकुलां च अपश्यत्। नृपं द्वौ अष्टवयस्कं, पूर्वजरामुक्तं, तान् एव जनान् ग्रामवासिनश्च अपश्यत्। एतान् दृष्ट्वा, सा स्त्री चिन्तायाः परिप्लुता, 'अस्यां पुरी सर्वे जनाः दुःखिताः मृताश्च' इति चिन्तयामास। ततः, चेतनां पुनरुपलभ्य, स्वपूर्वान्तरालयं प्रविष्टा, तत्र निश्यर्धे सर्वं यथापूर्वं अपश्यत्। सा पतिं शवस्वरूपिणं पुष्पराशिना आवृतं, परिचारकांश्च निद्रया पराभूतान् अपश्यत्। ततः सा स्वसखीं जागरयितुं प्रचक्रमे, या निद्रया गृहीता, उवाच च—'अहं महता क्लेशेन पीडिता, राजसभा मां नयतु।' यदि पतिसंनिधौ राजसिंहासने स्थित्वा सभायाम् अवलोकयेयम्, तदा जीविष्यामि; अन्यथा न। एवं वदन्त्या राजपरिचारकाः स्वस्वकर्मसु जागृताः, अतिसंयताः, कर्मसु प्रवृत्ताः। द्वारपालपंक्तयः नागरिकान् मन्त्रिणश्च आह्वातुम्, कार्यव्यवस्थां कर्तुं, सूर्यरश्मिवत् पृथिव्यां प्रसारिताः। भक्ताः सेवकाः सभां निर्मार्जयन्ति स्म, शरद्वन्मेघमलिनं दिवम् इव विशोधयन्तः। दीपपंक्तयः तमःशुद्धजलप्रभया सभायाः चारुता वर्धयन्ति, यथा तारापंक्तयः अद्भुताय प्रदर्शनाय पृथिवीम् अवतीर्णाः। जनसमूहाः सभाभूमौ पूरयन्ति, यथा प्रलयशुष्कसागरं सृष्ट्यादौ वारि पूरयेत्। मन्त्रिणः कुलीनाश्च निर्दोषाः स्वस्थानानि पुनरभिप्राप्ताः, यथा त्रैलोक्ये पुनः स्थाप्ये लोकपालाः। मलयपवनः कर्पूरभ्रष्टगन्धयुक्तः, पुष्पसौरभ्यगर्भितः, शीतलः वातः प्रवहति। द्वारपालाः श्वेताम्बरधारिणः द्वारेषु तिष्ठन्ति, यथा पर्वतमस्तकेषु मेघपंक्तयः सूर्यतापं वर्षनिनादं च शमयन्ति। पुष्पगुच्छाः प्रभया तमोऽपहृताः भूमौ पतन्ति, यथा तारागणाः वातमेघैः चूर्णिताः। नृपसेवकाः सभां पूरयन्ति, यथा हंसाः पङ्कजाकीर्णं सरः। सा लीला, सुवर्णदण्डसमीपे, सिंहासनस्य निकटे उपविष्टा, यथा लीलैव प्रेम्णः चित्ते। सा सर्वान् राज्ञः परिचारकांश्च तद्वत्, वृद्धान्, कुलीनान्, सखीन्, सेवकान्, सुहृदः, बान्धवान्, ज्ञातीन् च अपश्यत्। सर्वं यथापूर्वं दृष्ट्वा, सा परमसुखेन पूर्णा, राजा राज्यजनाश्च जीवन्ति इति श्रुत्वा, सा शोभया पूर्णचन्द्रवत् विराजमाना। एवं चिन्तयन्ती—'इदं दुःखितं मनः हर्षयामि'—राज्ञः सूचनाभिः उपदिश्य, सा सभातः उत्तस्थौ। अन्तःपुरं प्रविश्य, पतिसमीपं पुष्पगुप्तगृहं गत्वा चिन्तयितुम् आरब्धा। 'अहो, एषा माया कियती! अस्यां नगरे जनाः बहिः च चित्तदर्पणे च सन्ति, उभयत्रैव। एते शैलाः—तालतामालहिन्तालाः—अत्रापि तत्रापि शोभन्ते, एषा माया द्वयोः स्थले विस्तारिता। यथा पर्वतः बहिर्दर्पणे च अनुभवः, तथा सृष्टिर्च बहिश्च चित्तदर्पणे च अनुभवः।' 'अत्र का सृष्टिः मृषा, का वा सत्यम्? इति परं संशयं वाग्देवीं पूजयित्वा पृच्छामि।