मृत्योरागमने सा स्त्री तमसा चान्धकारेण ग्रस्ताभूत्, यथा शोभायुक्तं गृहम् दीपशिखायाः क्षये शोभां त्यजति। क्षणेनैव सा कन्या कृशाभूत्, यौवनश्रीं हित्वा नदीव शोषमुपगता, यत्र सलिलं नास्ति, शुष्करजसा आच्छादिता। शीघ्रमेव सा क्रोशन्ती जाताभूत्, ततः क्षिप्रमेव मौनमुपगता, पृथक्कृता गर्विता च, मृत्युसमीपे चक्रवाकीव। तस्याः तीव्रशोकेन व्यापाद्यमानायाः सरस्वती, या दिव्यं गगनसम्भूता, तस्याः कृपया प्रेरिता, यथा प्रथमरजः शुष्कह्रदगतं मत्स्यं दयते। ततः सरस्वत्युवाच—“वत्से, एषः पतिस्तव यः शवत्वमुपगतः, पुष्पशय्यया आच्छाद्यात्र स्थापय; पुनः त्वं तं प्राप्स्यसि।” पुष्पाणि क्षीणानि भविष्यन्ति, स तु न नश्यति; शीघ्रं पतिस्तव पुनरपि तव भविष्यति। अस्य आत्मा, यः गगनसदृशः प्रकाशवान्, त्वरया न निष्क्रामिष्यति अन्तःपुरात्। तस्याः स्वजनाः, तस्या पादशब्दं मधुकरीरेखामिव श्रुत्वा, तां सान्त्वयामासुः, यथा पद्मं जलप्रवाहेण पुनरुत्थाप्यते। पतिं पुष्पराशिना आवृत्य तत्र स्थाप्य, सा कन्या क्षणमेकं स्थित्वा, किंचित् सान्त्विता, दरिद्रेव स्वधनं निक्षिप्य तिष्ठति। तस्मिन् दिने एव, तस्मिन् विशुद्धे अन्तःपुरे, सर्वे परिचारकाः मध्यरात्रे निद्राग्रस्ताः अभवन्। तदा सा दुःखात् देवीं ज्ञानशक्तिं आह्वयत्, सा च देवी प्रकटिता तस्यै वाक्यमुवाच। “कञ्चित् त्वं मां स्मरसि, कुतः दुःखं ते? अस्मिन्लोके मृषाजलमरीचिकेव मोहा व्यर्था दृश्यन्ते।” तदा सा कन्या प्रार्थयामास—“माते, कुत्र मे पतिः? किं करोति? किमाकृतिः सः? मां तत्र नय; अहं तेन विना जीवितुं न शक्नोमि।” तदा देवी प्रोवाच—“चित्ताकाशः, चिदाकाशः, भूताकाशश्च त्रयः; तेषु चिदाकाशः सूक्ष्मतमः, सुन्दरी। अयं लोको वास्तवतो रिक्तः, तत्रैव ‘अहम्’ ‘त्वम्’ इति भेदाः कल्पिताः, ये केवलं आत्मदृश्यमानरूपविचित्राः, न तु वस्तुतः सन्ति। अयं जगत् केवलं कल्पितम्, प्रकाशमात्ररूपं, न तु किञ्चिदस्ति, न देशः, न वस्तुतः कश्चन पदार्थः। यद् चिदाकाशस्वरूपं, तत् त्वरया अनुभव्यम्, अपि तु वस्तुतः न सत्ताम्, केवलं चिदाकाशैक्यध्यानात् दृश्यते। यदा स्थानान्तरणक्षणे चैतन्यं मध्ये तिष्ठति, तद्विद्धि, सुन्दरी, एषः चिदाकाशः। यदि सर्वसंकल्पनाशयः स्थितिं प्राप्स्यसि, तदा नूनं परमं पदं यत्सर्वस्य सारं, तत् प्राप्स्यसि। एषा स्थितिः केवलं अभावबोधेनैव लभ्यते, अन्यथा न। मम अनुग्रहात् त्वं शीघ्रं तत्र प्राप्स्यसि, सुन्दरी।” एवं उक्त्वा सा देवी स्वं दिव्यधामं जगाम, लीलापि तत्रैव सहजसमाधौ स्थित्वा, चिन्तारहिताभूत्। क्षणेनैव सा स्वदेहं च अन्तःकरणपञ्जरं च त्यक्त्वा, विहग इव स्वनीडं परित्यज्य गगनं प्रतिपेदे। तत्र सा स्वं पतिं, भूमिपालं, तस्मिन्नेव राजसभायां बहुकन्यकाधिपैः सहितं स्थितमद्राक्षीत्। स तु सिंहासने स्थितः, ‘जय! दीर्घायुष्मान्!’ इति शब्दैः स्तूयमानः, बहुसभाकार्येषु प्रवृत्तः। स राजमहलमध्ये स्थितः, पताकासमूहैः भूषितः, पूर्वद्वारे असङ्ख्ये ऋषयः, ब्राह्मणाः, मुनयश्च स्थिताः। दक्षिणद्वारे अनन्त्यः स्त्रीसमूहः, पश्चिमद्वारे बहवः राजा महाप्रभवश्च। उत्तरद्वारे रथगजाश्वसमूहः, दक्षिणदिशं तु एक एव विश्वस्तमन्त्रिणा सञ्चालितः। पूर्वदिग्व्यवहारः कर्णाटकाधिपेन कृतः, उत्तरसीम्नः म्लेच्छभूमेः शासनं सौराष्ट्रपतिना सञ्चालितम्। पश्चिमप्रदेशाः सर्वे मालवाधिपेन पालिताः, दक्षिणसागरतीरं लङ्कादूतैः सजीवितम्। पूर्वसागरतीरं महेन्द्रमुनिना गगनावधिं यावत् वर्णितम्, उत्तरतीरं दूतैः रहस्यरूपेण निवेदितम्। पश्चिमतीरे रजनीवसाननगरे प्राचीनमन्दिरं, यत्र अशङ्ख्यराजसमूहः सहितः स्थितः। यज्ञमण्डपमार्गाः मृदङ्गजयघोषैः निनदन्तः, गुहाः बन्दिगीतनिनादैः प्रतिध्वनन्त्यः। गगनं गीतवाद्यस्वनैः व्याप्तम्, गजाश्वरथोत्थितरजःपटलैः घनमिव आवृतम्। पर्वतानि पुष्पगन्धान्, कर्पूरधूमगन्धान्, धूपगन्धान् वहन्ति; सर्वत्र विविधाज्ञाः, शासनानि च राज्यव्यवस्थायै स्थापिता। सभा च कर्पूरारविन्दधौतवस्त्रपरिचारकैः शोभिता, तस्याः दीप्तिः भूम्यामन्तरिक्षे स्थिता, सूर्यतेजोऽपि अतिक्रान्तवती। राजा सर्वत्र महाकृत्येषु व्यग्रः, वास्तुविद्भिः परिवृतः, नानापुरनिर् निर्माणाय प्रवृत्तः। तदा सा दिव्यैः, आकाशमयैः, अद्भुतैः सभाभिः, दिव्यवने धूमवल्लीव, अवतीर्णाभूत्। तत्र गच्छन्त्याः, तेषां कश्चन तां न पश्यति, परकल्पितत्वात्, स्वप्ननारीव दृश्यते। एवं तस्याः गच्छन्त्याः, तान् न पश्यन्ति, सा परकल्पनया निर्मिता, यथा स्वनगरे स्थितः स्वं नगरं न पश्यति। सा तु ये पूर्वं गताः, तान् सर्वानपश्यत्, यथा राजा अन्यनगरे प्राप्तः, तत्रैव आगतान् पश्यति। एवं सा लीला, दिव्यज्ञानमार्गेण, स्वपतिं पुनः प्राप्तवती, तस्य दिव्यराज्यस्य सर्ववैभवं च दृष्टवती।