सा धर्मपत्नी स्वस्यानन्तरं सहस्रवर्षेभ्यः पतिं म्रियते चेत्, तदा अहं तथा यतिष्ये यथा तस्य जीवः गृहात् न निष्क्रामेत् इति निश्चयमकरोत्। पतिस्य जीवः गच्छति चेत्, सः स्वच्छायां अन्तःपुर्यां सन्निविष्टः स्यात्, अहं तत्रैव स्वेच्छया वसन्ती पतिना सदा दृष्टा भविष्यामि इति सा मनसा धृतव्रता। अद्यैव अहं एतत् व्रतारम्भं करोमि—सरस्वतीं विद्यायाः स्वरूपिणीं जपोपवासतपसां पूजया तुष्ट्यर्थं समर्चयामि इति प्रतिजज्ञे। एवं निश्चित्य सा सती पतिं न विज्ञाप्य, शास्त्रविहितं घोरं तपः स्वयमेव आरब्धवती। त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते उपवासं समाप्त्य, सा देवब्राह्मणाचार्यविद्वद्भ्यो भक्त्या पूजां कुर्वती स्थितवती। नित्यं स्नानदानतपस्वाध्यायेषु संलग्ना, सदा जागरूका शरीरिणी, श्रद्धाचारकृत्येषु दीक्षा, महतीं क्लेशमपि सहमाना सा वर्तते स्म। समये यथाशास्त्रं यथायोग्यं यथाक्रमेण, सा पतिं तुष्टाव, यद्यपि सः स्वस्वरूपं न जानाति स्म। शतं त्रिरात्राणां परिमाणं सा युवती तपसि दृढनिश्चया, अविरतं घोरतपः कुर्वन्ती स्थितवती। शतत्रिरात्रान्ते प्रतिमां पूज्य, भगवती गौरी वागीश्वरी तुष्टा सन्तुष्टा तस्यै प्रादर्शयत्। सर्वतपसा पतिसंन्यस्तया च अतिशयेन तुष्टा अहं तव अस्मि, वरेण यं इच्छसि तम् वरं गृहाणेति देवी अब्रवीत्। जयस्ते, या शशांकसमप्रभा जन्मजरामरणतापं हरसि; जयस्ते, या सूर्यसमप्रभा हृदयध्वान्तं नाशयति। अम्बे, त्रैलोक्यजननि, एषा दीनं मां पालय; द्वौ वरौ याचामि शुभे, यदिदानीं वदामि। प्रथमं, मातः, मम पतिस्य जीवः अस्मादन्तःपुरात् न निष्क्रामयेत्। द्वितीयं, महादेवि, यददा वरेच्छया त्वां द्रष्टुमिच्छामि, तदा तव साक्षात्कारः मम सदा सुलभः स्यात्। एतच्छ्रुत्वा जगन्माता देवी "एवं भवतु" इति उक्त्वा, क्षणेन सागरतरंगवत् अन्तर्धानमगात्। तदा सा राज्ञी, ईष्टदेवतायाः प्रसादेन, हर्षपूर्णा बभूव, यथा हरिणी गीतश्रवणात् प्रमुदिता। यद्यपि कालचक्रं तीक्ष्णारं, दिनवर्षक्षणरूपं, सर्वं स्वमध्यगतेन वहति, तथापि सा स्थितवती। अनन्तरं पतिस्य चेतना तस्याः अन्तः प्रविष्टा, साक्षात् शुष्कपत्रे स्नेहस्राव इव दृश्यते स्म। युद्धे शरीरं भग्नं मृतं अन्तःपुरे पतितं, यः तत्र वसति सः नीरज इव निरुदकः शोषमवाप्तः। तस्याः पल्लवकोमलाधराः श्वासतापविषेण कठिनीकृताः, सा मृत्युपदवीं प्रविश्य मलयाचलशुष्कतट इव बभूव। मृत्युसंनिधौ सा तमसैः अन्धकारेण च गृहीता, यथा दीपशिखायाः क्षये अलङ्कृतगृहदीप्तिः लुप्यते। क्षणेन सा कृशा बभूव, युवती तेजोहीना, यथा नदी शुष्कस्रोतसा धूलिधूसरिता। शीघ्रं सा रुदती जात्वा, तत्क्षणात् मौनं प्रविश्य, पृथक्कृता गर्विता च बभूव, मृत्युप्राप्तचक्रवाकस्त्रीव। तदा तस्याः घोरशोकवेगेन पीड्यायाः, सरस्वती, खगोत्पन्ना, तां दयया प्राप, यथा प्रथमार्द्रवृष्टिः शुष्यद्ग्राहिकां मत्स्यां कृपां यच्छति। सा देवी उवाच—"वत्से, एषः पतिस्ते यः मृतः, पुष्पोपधानैः आच्छाद्य अत्र स्थापय; त्वं पुनः तमवाप्स्यसि। पुष्पाणि शुष्यन्ति, स तु न नश्यति; शीघ्रं पतिस्तव पुनरपि तव भविष्यति। अस्य जीवः आकाशसमः स्वच्छः, न शीघ्रं अन्तःपुरात् निष्क्रमिष्यति।" तस्याः स्वजनाः, तस्याः चरणनिनादं भ्रमरपङ्क्तिसदृशं श्रुत्वा, तां पद्ममिव तोयेन सान्त्वयन्ति स्म। पतिं पुष्पराशिना आवृत्य तत्रैव स्थाप्य, सा क्षणं तस्थौ, किंचित् सान्त्विता, यथा दरिद्रा स्वं धनं निक्षिप्य तिष्ठति। तस्मिन्नेव दिवसे, शुद्धान्तःपुरे, रात्रौ सर्वे परिचारकाः निद्राग्रस्ताः सन्, सा दुःखात् ज्ञानशक्तिं देवीं आह्वयत्, सा च प्रकटिता तस्यै वाक्यमब्रवीत्—"वत्से, मां स्मरसि किम्? किं शोकं वहसि? अस्मिन्संसारे मृगतृष्णासदृशा भ्रान्तयः व्यर्था दृश्यन्ते।" सा प्राह—"अम्ब, कुत्र मम पतिः? किं करोति? किमाकृतिः? मां तत्र नय; अहं तस्य विना जीवितुं न शक्नोमि।" देवी उक्तवती—"चित्ताकाशः, चैतन्याकाशः, भूताकाशश्च त्रयः; तेषु चैतन्याकाशः सूक्ष्मतमः, सुन्दरी।" "एष एव विश्वं शून्यं, तत्रैव अहं त्वम् इति भेदाः कल्प्यन्ते, यः केवलं चैतन्यस्य विकल्परूपः, न तु वस्तुतः। जगत् कल्पितमेव, रूपमात्रमिदं, विज्ञानमात्रं, न किंचित् देशपरिमाणं न च पदार्थः।" "यद् यः चैतन्याकाशः तस्य स्वरूपं, सः शीघ्रं अनुभवः, सन्नपि नास्ति इव, चैतन्यैक्यध्यानात्। यदा किञ्चिदपि गन्तुम् एकक्षणे मध्ये यद् अवस्थानं, तत् चैतन्याकाशम्, सुन्दरी।" "यदि तत्र सर्वकल्पनासङ्कल्पनाशः स्यात्, तदा सर्वस्य परमार्थरूपं नूनं लभ्यते। एष एव उपायः शून्यबोधेन, अन्यो नास्ति; मम प्रसादेन त्वं शीघ्रं तदवाप्स्यसि, सुन्दरी।" एवं सा धर्मपत्नी भगवत्याः कृपया पतिसंयोगं चैतन्यबोधं च प्राप, यथाशास्त्रं यथाक्रमं तस्याः सर्वं सिद्धमभवत्।