उद्यानेषु, नदीतीरेषु, वृक्षेषु, वनमार्गेषु, अन्तःपुरेषु, प्रासादेषु च, सर्वत्र नानाविधैः प्रकारैः तस्याः रमणीयायाः यौवनस्था भार्या सुखेन संवर्धिता, पतिस्नेहसमन्विता, शुभविचारयुता अभवत्। सा चिन्तयामास—"मम पतिः, लोकनाथः, मम प्राणेभ्यः अपि प्रियः, यौवनतेजसा सम्पन्नः, कथं सः जरामृत्युविजितो भूत्वा चिरंजीवी स्यात्?" इति। "यस्य स्नेहलेनाङ्केन मम उन्नतानि स्तनयुग्मं, तेन सह शतशः वर्षाणि पुष्पगृहेषु क्रीडयितुम् इच्छामि।" सा पुनरपि मनसि न्यवेशयत्—"यथा शनैः तपसा, जपेन, प्रयत्नेन च, चन्द्रवत् राजसु अमरत्वं लभ्यते, तथा किमहं न कुर्याम्?" तस्मात् सा द्विजातीन् यथोचितं नमस्कृत्य पुनः पुनः पप्रच्छ—"कथं मर्त्येषु मृत्युः न भवति?" इति। ततो द्विजातिभ्यः साभिवाद्य पुनः पुनः साभ्यर्थयत्—"भो ब्राह्मणाः, अमरत्वं किमुपायेन प्राप्यते?" इति। ते चाब्रुवन्—"हे देवी, सर्वैः तपोभिः जपैः च, सिद्धाः अपि असिद्धाः अपि नानाफलानि प्राप्नुवन्ति, किन्तु अमरत्वं न कदापि लभ्यते।" इति। एतद् द्विजातीनाम् वचनं श्रुत्वा सा पुनरपि त्वरितं स्वबुद्ध्या विचिन्त्य, प्रियवियोगभीता अभवत्। सा मनसि चिन्तयामास—"यदि दैवयोगेन मम पतिः पूर्वं म्रियेत, तर्हि अहं सर्वशोकविनिर्मुक्ता आत्मनि एव स्थित्वा शान्तिं लप्स्ये। अथवा यदि सहस्रवर्षात् अनन्तरं सः म्रियेत, तर्हि आत्मा गृहे न गच्छेत् इति यथायोग्यं यतिष्ये।" "यदा पतिस्य आत्मा निर्गच्छेत्, शुद्धेऽन्तःपुरे मम स्थित्वा, अहं तत्र पतिना सदा दृष्टा स्वेच्छया वत्स्यामि।" इति। तस्मात् सा तदानीमेव संकल्पं कृत्वा—"अद्यैव अहं ज्ञानस्वरूपां सरस्वतीं देवीम् उपास्य, जपोपवासतपसा तुष्टिं यास्यामि।" इति। एवं निश्चित्य सा सती पतिम् अनाज्ञाय, शास्त्रविहितं घोरं तपः समारब्धा। त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते उपवासं समाप्त्य, सा देवब्राह्मणगुरुविप्रपण्डितपूजनाय प्रवृत्ता। सततं स्नानदानतपःस्वाध्यायेषु तिष्ठन्ती, श्रद्धाचारकर्मसु सर्वेषु महाक्लेशेन शरीरं संयम्य, धर्मे स्थित्वा प्रवृत्ता। यथाकालं यथाशक्तिं शास्त्रानुसारं च, सा पतिं तुष्टाव, स तु स्वस्वरूपं न जानाति स्म। शतम् एव त्रिरात्राणां यावत् सा यौवना स्त्री दृढनिश्चया, घोरं तपः निरन्तरं कृतवती। शतत्रिरात्रान्ते विग्रहे पूजिते, भगवती गौरी वागीश्वरी तुष्टा सञ्जाता, तस्यै प्राह—"अनवरततपसा पतिसंन्यासेन च तव अहं पूर्णतः तुष्टा, वरेष्वभिलषितं वरं गृहाण।" सा प्राह—"जयस्ते, या चन्द्रकान्तिरिव जन्मजरामरणतापान् शमयति, जयस्ते, या सूर्यतेजसा हृदयतमः नाशयति।" "अम्ब, त्रैलोक्यजननि, माम् अनाथां पालय, द्वौ वरे प्रार्थये।" "प्रथमं, भगवति, मम पतिस्य प्रेतात्मा अस्मादन्तःपुरात् न निर्गच्छतु।" "द्वितीयं, यदा कदापि वरेच्छया त्वां द्रष्टुम् इच्छेयम्, तदा तव साक्षात्कारः मम सदा सुलभः स्यात्।" एवमुक्त्वा, जगन्माता "एवं भवतु" इति उक्त्वा, सागरतरङ्गवत् क्षणेन अन्तर्धानं गता। तदा सा राजमाता, इष्टदेवतां तुष्टां ज्ञात्वा, हृष्टा बभूव, यथा हरिणी गीतश्रवणेन प्रमुदिता। कालचक्रं तु, तीक्ष्णधारं दिवसवर्षक्षणरूपं, सर्वं प्रवर्तयति। तदा पतिस्य चेतना तस्याः अन्तः प्रविष्टा, साक्षात् निर्जले पत्रे स्नेहवत् प्रकटिता। यदा युद्धे शरीरं भग्नं मृतं च अन्तःपुरे पतितम्, तदा तत्र वसन् निर्जलपद्मवत् शुष्कताम् अगमत्। तस्याः पूर्वं पुष्पकोमलाधरौ तु, तिव्रोष्णश्वासविषेण कठिनौ अभवताम्; सा मृत्युपदवीं ययौ, मलयपर्वतशिखरवद् शुष्कत्वं प्राप्तवती। मृत्युप्राप्तौ सा तमसा चान्धकारेण च गृहीता, यथा दीपशिखायाः क्षये भूषितगृहस्य शोभा नश्यति। क्षणेनैव सा कृशा अभवत्, युवतिर्वर्णहीना, यथा निर्झरिण्याः जलविनाशे रजसा आवृता। शीघ्रं सा रुरोद, ततः त्वरया मौनं ययौ, पृथग्भूता गर्विता च, मृत्युमुखे चक्रवाकनारीव। तस्याम् अत्यन्तदुःखेन पीडितायाम्, सरस्वती व्योमजा तया करुणया प्रवृत्ता, यथा प्रथमवर्षा शोषितसरोवरमीनं कृपया पश्यति। सा प्राह—"वत्से, एतं पतिं मृतशरीरं पुष्पच्छदनेन आवृत्य अत्र स्थापय, पुनः त्वं तमेव लप्स्यसे। पुष्पाणि शुष्यन्ति, स तु न नश्यति; शीघ्रं पतिस्तव पुनः तव भविष्यति। अस्य आत्मा, आकाशसदृशः, शीघ्रं न निष्क्रामिष्यति।" तस्याः स्वजनाः, भ्रमरपङ्क्तिसदृशपदशब्दं श्रुत्वा, तां यथा जलवृष्ट्या पद्मम्, सान्त्वयन्त। सा पतिं पुष्पराशिना संवृत्य तत्रैव स्थाप्य, क्षणमेकं स्थित्वा, अल्पसान्त्वना प्राप्ता, यथा दरिद्रा स्वनिधिं निधाय। तेनैव दिने, तस्मिन् शुद्धेऽन्तःपुरे, सर्वे परिचारकाः मध्यरात्रे सुप्ताः सञ्जाता।