चैतन्य-मधु-सौम्यत्वं विश्वस्य, चैतन्यस्य सुवर्णाभरणत्वं, चैतन्यपुष्पगन्धः च, चैतन्यलताफलत्वं च—एवं जगत्सर्वं चैतन्यस्यैव स्वरूपम् इति निरूप्यते। चैतन्यस्यैव सत्त्वं जगतः सत्त्वं, जगतोऽपि सत्त्वं चैतन्यस्यैव रूपम्। अत्र भेदः परिवर्तो वा नास्ति, यथा गगने मलिनता नास्ति। अस्मिन्सत्ये सति, यथार्थमिथ्ये त्रय्यः लोका अभेद्याः, तेषां तत्त्वं नान्यदस्ति; तस्मात् सत्-असत् तदेव। ‘अंशः’, ‘अखिलम्’ इति शब्दार्थाः शशशृंगवत् कल्पिताः, प्रत्यक्षानुभवस्य निन्दकैरिव; तेषाम् एव निन्दा भवतु। यत्र केवलं चैतन्यमेकमेव, न तत्र पर्वतानि, न पृथिवी, न नद्यः, नाधिपाः; तत्र कथं भेदमोहः स्यात्? यद्यपि चैतन्यं शिलायाः हृदयवत् घनं स्यात्, तथापि स्वस्वरूपे निर्मलं, तत्रैव सर्वे समाहितविन्यासाः शान्ताः, यथा शिलायाम् एव। वस्तुविस्तारे त्वं गगणकणवत्, न तव ‘त्वम्’, ‘तत्’, ‘अहम्’, ‘स्व’, ‘सत्’, ‘असत्’ इति विचाराः। यथा पत्रस्य रेखाविन्यासः, तथा चैतन्यं स्वभावतः भिन्नाभिन्नमपि स्वस्मिन्हि धारयति। स्वानुभवेन ज्ञातव्यं यत् चैतन्यम् सर्वकारणगुच्छस्य मूलम्, स्रष्टुः अपि जनकः, स्वतः अकारणं च। अस्य चैतन्यस्य, यन्न वस्तु, तस्याभावः वाचापि न सिध्यति; यतः यत् किञ्चिदस्ति, तत् बीजादिवाङ्कुरवत् दृश्यते। यथा त्रय्यः लोका गगने अविभक्ताः शून्याः च स्थिताः, तथा महाचैतन्ये दृश्यते सर्वं परं पदम्—एवं प्रत्यक्षानुभवजन्ये निश्चले स्थित्याः कार्यम्। ऋषिणा एवं उक्ते, दिवसः सायंतनं प्रति प्रवृत्तः, सूर्यास्तमगच्छत्, सभायाः जनाः नमस्कृत्य, सूर्यरश्मिषु सायंकाले लीनासु, स्नानाय ययुः। एवं हि, इदं विश्वं केवलं गगनमेव, यथा मुक्ताफलम् आकाशे दृश्यते; शुद्धे चैतन्यव्योम्नि, जगत् तद्वत् प्रकाशते। यथा स्तम्भे चित्रिता दिव्यनारी दृश्यते, न तु वस्तुतः पृथक्, तथा चैतन्यस्तम्भे न चित्रं न च चित्रकारः। यथा सागरस्य तरेङ्गाः, स्वभावेन उद्भूताः इव दृश्यन्ते, तेषां तत्त्वं न विक्षिप्यते, तथैव ज्ञेयज्ञात्रोः परे दृश्यमानत्वम्, न तु पृथक्। यथा जलस्थे सूर्यरश्मिव्यूहः जगति दृढः इव दृश्यते, परमाणवे तु तद् असारम्; एवं विश्वस्यापि रूपम्। विश्वस्य दृश्यमानता, या न व्यक्ता न चाव्यक्ता, सा ब्रह्मणः न पृथक्; यथा जलरश्मिजालम् पृथक् इव दृश्यते। पृथिव्याद्यः पंचमहाभूतानि अपि, यद्यपि दृश्यन्ते, तु तेषां सत्त्वं नास्ति—स्वप्नकल्पनयोः इव। अस्मिन् गगनसदृशे चैतन्ये, यत्र वस्तुग्रहणम् इव दृश्यते, वस्तुतः किञ्चिदपि न जायते—यथा मृगत्रृष्णायां न जलम्। यत्र वस्तुग्रहणं नास्ति, गन्धर्वनगरसदृशे लोके, तत्र दृश्यमानता मृगत्रृष्णानद्याः इव माया। स्वप्नपर्वते न तु तत्र तौल्यम् अस्ति, तथैव लोके, दृश्यरूपाणि कल्पनया पूर्यन्ते, न तु वस्तुतः। मूढैः ‘जगत्’, ‘ब्रह्म’, ‘गगन’ इति शब्दार्थविकल्पनां विना, वस्तुतः नास्ति किञ्चित् भेदः। एषः प्रकाशः, यः केवलं चैतन्यचेतन्ययोः प्रकाशनम्, गगनस्य साक्षात् कल्पनाघनस्य मेघवत् सम्बन्धं वहति। यथा स्वप्ननगरं जागरितनगरात् स्पष्टतरम्, तथैव इदं विश्वं कल्पितलोकात् स्पष्टतरम्। तस्मात्, यदिदं जडचेतनरूपं विश्वं, तद्वास्तवे शुद्धगगनमेव; ‘शून्यं’, ‘व्योमविश्वम्’ इति शब्दयोः अभेदः, चैतन्यस्वरूपत्वात्। एवं, न किञ्चिदत्र जातम्—न लोको न तस्यादिः न किञ्चिद् दृश्यते; स्वयमेव तिष्ठति, अनिर्वचनीयम्, अव्यक्तम्। जगद् एव महद्व्योम, चैतन्यगगनं, नान्यदस्ति; परमाणुमात्रखण्डवत्, तौल्यमेव पूरयितुं अशक्यम्। गगनस्वरूपमेव शुद्धं, रूपग्रहणरहितम्; तत्र गगने, गगनमयः अद्भुतदर्शनः, कल्पनानगरवत्, तिष्ठति। इदानीं, शृणु व्यजनकथाम्, या श्रोतृकर्णस्य भूषणम्; या कथा निःसंशयं चित्तं विश्रामयति। हे ब्रह्मन्, यथार्थबोधस्य वृद्धये, शीघ्रं व्यजनकथां संक्षेपेण आख्याहि, येन ज्ञानवृद्धिः स्यात्। अस्यां भूमौ, एकः पुण्यः कुलोत्पलः, पूर्णविकसितः, राजा पद्मनाम, कीर्तिमान्, बहुपुत्रः, महाधनवान् आसीत्। सीमासंरक्षणे सागरवत्, शत्रुषु तमःनाशकसूर्यवत्, प्रियतमेभ्यः रजनीकुमुदचन्द्रवत्, दोषेषु तृणदहनाग्निवत् च आसीत्। सः पण्डितसमाजे मेरुः, यशोमासोदयोदधिः, गुणहंससरः, कलालोककुमुदभास्करः। शत्रुसमुद्रवातः, अभिमानगजेन्द्रसिंहः, सर्वविद्याप्रियः, अद्भुतगुणनिधिः च आसीत्। मन्दराचलवत् शत्रुसागरमंथनकर्ता, गुणपुष्पमधुः, सौभग्यपुष्पकुसुमकामः च आसीत्। क्रीडालतावातः, साहसोत्सववीरः, कुलरजनीकुमुदचन्द्रः, दुर्लभक्रीडालतानलः च। तस्य भाग्यवती पत्नी लीलानामा, सर्वमङ्गलसंपन्ना, मनोहरस्वभावा, इव भूमौ नूतनविकसितपद्मा आसीत्। सा समस्तसमृद्ध्यलङ्कृता, क्रीडायाम् मधुरभाषिणी, सस्मितविलासिनी, द्वितीयचन्द्रबिम्बवद्वदना आसीत्। तस्याः पद्ममुखं अलकापुरीवासिनां मनांसि हरति, शीतलाङ्गी, हृदयेन पद्मसारसमाः, साक्षात्पद्मरूपिणी। लताक्रीडायां मल्लिकागुच्छस्मितविकासिनी, रसपूर्णा, नवपल्लवकोमलकरा, पुष्पभूषिता, मानुषी लक्ष्मीः इव आसीत्। एवं, चैतन्यस्यैकत्वे, जगतोऽपि तत्त्वं, व्यजनकथायाः शुभारम्भः, पद्मराज्ञः लीलायाः च पुण्यचरित्रे, सर्वं चैतन्यगगनमयमेव इति प्रतिपाद्यते।