चित्तस्य अवस्थायाः स्वभावात् एव तस्य शक्तिः उदेति, या अहंभावरूपा—एषा जीवः इति कथ्यते, यस्य स्वरूपं स्पन्दनं क्रिया च। यः चैतन्यरूपः चित्तः स्वजनितनामार्थयुक्तः कल्प्यते, सः भेदपरिणामैः विभाग्यते—अतः सः वस्तुतः नास्ति। चैतन्यस्य स्पन्दनरूपे कर्तृकर्मणोः भेदः नास्ति; क्रिया अपि स्पन्दनमेव, तदेव पुरुषः स्मृतम्। जीवः चैतन्ये स्पन्दनरूपः; स एव जनानां मनः। मनः इन्द्रियस्वरूपः सन् नानाविधं विचरति। निश्चलनिर्विशेषशान्तचैतन्यतेजः एव जगत्; तस्मात् अन्यत् कारणकार्यार्थं किमपि नास्ति। अहम् अकृत्त्यः, अदाह्यः, अनिमज्ज्यः, अशोष्यः च; अहम् अनादिः, नित्यः, स्थितः, अचलः—एषा निश्चिता। यथा लोके जनाः विवादन्ते, तथा स्वमोहात् यथेष्टं वदन्तु; वयं तु न तथा विचरामः, ये च विमोहवर्जिताः ते समुत्थिताः। दृश्यरूपे यत्र अविद्या प्रतिष्ठिता, तत्र विकारादिभेदाः जायन्ते; निराकारस्य तु, तद्विज्ञस्य चैतन्यस्य, चैतन्याकाशस्य, सत्-असत्सारस्य च, तानि न सन्ति। चैतन्यरश्मयः विषयरसात् कालादिशक्तीन् उत्पादयन्ति; विशुद्धचैतन्यगगनं, चैतन्यमधु, स्वसौरभाणि विकसयति। स्वयमेव अद्भुतं चैतन्यधनुः अस्पृष्टं प्रकाशते; स्वयमेव आश्चर्यरत्नं चैतन्यस्य कारणं विना प्रवर्तते। स्वयमेव एकं चैतन्यस्पन्दनं उदेति, चैतन्यवायुः, यः जडः नास्ति; स्वयमेव नानाविधं चैतन्यप्रवाहं स्रवति, चैतन्यजलम्, यः कस्यचित् निबद्धः न। स्वयमेव अद्भुतं चैतन्यशिखरं उन्नतं निसृष्टम्; स्वयमेव रम्यं चैतन्यतेजः सदा प्रकाशते। चैतन्यस्य प्रकाशः स्वयंज्योतिः शुद्धस्वभावः, सः ज्ञानिनः ज्ञानात् स्वयमेव उदेति, अज्ञानात् इव अस्तं याथ। स्व inertia-बलात्, जडेषु सुषुप्तिस्थितिम् आप्नोति; स्वस्पन्दनविश्रान्त्या वा, महच्चैतन्याकाशः मनः भवति वा शुद्धचैतन्यरूपे स्थितः। चैतन्यप्रकाशः एव तेन लोके सति च, न सति च; जगत् अस्ति, नास्ति च, केवलं चैतन्य-शून्यतैव। जगत् चैतन्यतेजसः महरूपे अस्ति च, नास्ति च; चैतन्यघनवातस्पन्दने, जगत् अस्ति च, नास्ति च। जगत् चैतन्यघनतमसः कृष्णत्वे अस्ति च, नास्ति च; चैतन्यसूर्यदिवसप्रभायाम्, जगत् अस्ति, नास्ति च। चैतन्यरजः एव जगद्-गिरिपरमाणुरूपमाया; चैतन्याग्नितापः जगत्-तेजः; चैतन्यशङ्खशुक्लता जगत्-प्रभा। जगत् चैतन्यगिरिपृष्ठम्; चैतन्ये अपि जलस्य द्रवता जगत्; चैतन्ये इक्षोरमाधुर्यं जगत्; चैतन्ये क्षीरस्निग्धता जगत्। चैतन्ये हिमशीतलता जगत्; चैतन्ये ज्वालातापनं जगत्; चैतन्ये घृतस्नेहः जगत्; चैतन्यनद्यां तरङ्गः जगत्। जगत् चैतन्यमधुमाधुर्यं; जगत् चैतन्यकाञ्चनाभरणम्; जगत् चैतन्यपुष्पगन्धः; जगत् चैतन्यलताफलम्। चैतन्यस्यैव सत्तायाः जगतः सत्ताऽपि; जगतः सत्तैव चैतन्यरूपम्। अत्र भेदपरिणामा न सन्ति, यथा आकाशे मलः न स्यात्। एवं सत्स्वरूपेण त्रयः लोकाः—सत्यासत्यरूपाः—अभेद्याः, तेषां सारः अभिन्नः; तस्मात् सत्ताऽसत्ता तदेव। ‘अंश’ ‘अखण्ड’ इत्यर्थाः शशशृङ्गवत् कल्पिताः, ये प्रत्यक्षानुभूतिं नाङ्गीकुर्वन्ति; तेषां निन्दा भवतु। यत्र जगत् नास्ति—गिरिपृथिवीनद्यधीश्वरयुक्तम्—यतः केवलं चैतन्यमेकम्, तत्र कुतः भ्रमः स्यात्? चैतन्यं यदि शिलाहृदयवत् घनं स्यात्, तदा अपि स्वगगने नितान्तं विशुद्धं, तत्र सर्वाः शान्तव्यवस्थाः अवस्थिताः, यथा शिलायाम्। विषयविस्तारे त्वं आकाशरजः इव; तव न ‘त्वं’, ‘तत्’, ‘अहम्’, ‘आत्मा’, ‘सत्’, ‘असत्’ इत्यादि विकल्पाः। यथा पत्रे रेखाः नानाविधाः व्यवस्थिताः, एवं चैतन्यं स्वभावात् भिन्नाभिन्नं स्वयमेव धारयति। प्रत्यक्षानुभवेन जानातु यत् चैतन्यं सर्वकारणसमूहस्य मूलम्, सृष्टिकर्तुः अपि जनकः, स्वभावतः अकारणम् एव। चैतन्यस्य, या वस्तुतः विषयः नास्ति, असत्त्वं वाक्येन अपि न स्थाप्यते; यतः यदस्ति तत् बीजादिव अंकुरवत् दृश्यते। यथा त्रयः लोकाः आकाशे अविभक्ताः शून्यरूपे सन्ति, तथा महाचैतन्ये सर्वं दृश्यं परमार्थतः—एषा प्रत्यक्षानुभूतिजा निश्चला श्रद्धा अस्तु। एवं मुनिना उक्ते, सन्ध्याकालः समुपागतः, सूर्यः अस्तं गतः, सभायाः सदस्याः प्रणम्य, सूर्यरश्मिषु शान्तेषु, स्नानाय जग्मुः। एतत् जगत् केवलं आकाशम्, यथा मुक्ताफलम् आकाशे दृश्यते; विशुद्धचैतन्यगगने जगत् तथैव प्रकाशते। यथा स्तम्भे तिष्ठन्ती दिव्यकन्या शिलायाम् उत्कीर्णा इव दृश्यते, न तु वस्तुतः अस्ति, तथा चैतन्यस्तम्भे न उत्कीर्तिः न उत्कीर्तारः विद्यते। यथा सागरस्योर्मयः, स्वभावेन अचलाः सन्तः, स्वयमेव उद्भुता इव दृश्यन्ते, तथा परमात्मनि ज्ञेयज्ञातारौ न पृथक्, केवलं आविर्भवन्ति। यथा जलमध्ये सूर्यरश्म्याः चित्राणि लोके स्थूलानि इव, परमाणवे तु असाराणि, तथा जगदाभासः। जगत्, न प्रकटं न अप्रकटं, ब्रह्मणः न पृथक्; यथा जलरश्मिजालं पृथग् दृश्यते। पृथिव्यादिभूतानि अपि, यद्यपि लोके अनुभूयन्ते, यः आकाशस्वरूपः, तानि वस्तुतः न सन्ति—स्वप्नकल्पनावत्। एतस्मिन् आकाशवत् चैतन्ये, यः वस्तुविषयग्रहणरूपः, किञ्चित् अपि न जायते—यथा मरीचिकानद्यां जलं नास्ति। यस्मिन्नेव लोके, यत्र विषयग्रहणं नास्ति, यः गन्धर्वनगरवत्, तत्र दृश्याभासः मरुभूमौ नद्याभासवत्—मायैव दृश्यते।