हे राजन्, वयं केवलं तव पुत्रस्य रामस्य कारणेन श्रमिताः क्लान्ताश्च एतानि देहानि धारयामः। यदा सः पद्मपत्रनयनः रामः मुनिभिः सह तीर्थयात्रात् प्रत्यागच्छत्, तदा तस्य मनसि महान् क्लेशः प्रवर्तते स्म। यद्यपि वयं प्रयत्नपूर्वकं प्रार्थयामः, सः सायं स्वकार्याणि विषण्णमुखः करोति, कदाचित् तु नापि करोति। स्नानदिव्यपूजनाचारान् कृत्वापि, सः श्रान्त एव तिष्ठति; प्रेरितः सन् अपि न तुष्ट्या खादति, हे प्रभो। न तु अन्तःपुरस्त्रीभिः सह क्रीडति, या याः क्रीडायां तं यथा चातकः पृथिवीसुखेषु अनासक्तः, एवं क्रीडयन्ति। मणिमुक्ताभरणानि तं न हर्षयन्ति, यथा पतन्तं नरो नभः नानन्दयति। सः प्रमदाभिः सहितः, पुष्पवातानिलेषु, लतागृहेषु अपि, गम्भीरशोकमग्नः भवति। यत् किञ्चित् रमणीयं, योग्यं, मनोहरं, मनोमोहकं वा, तस्मात् सः क्लान्तिम् अनुभवति, इवाश्रुपूर्णनेत्रः। नृत्यक्रीडासु सः स्त्रीभिः प्रति इदं वदति—"किमर्थं दुःखदायिन्यः मयि समुपस्थिताः?" इति। न खादने, न शय्यायाम्, न स्नाने, न क्रीडायाम्, न पानभोजने, न उपवेशने च तस्य हर्षः; एतानि पिशाचवत् पश्यन्, न स्वागतं करोति, नापि निन्दति। "किं वित्तेन? किं दुःखेन? किं गृहेन? किं प्रयत्नेन? सर्वं मिथ्या," इति उक्त्वा सः मौनं समाश्रयति, एकाकी च तिष्ठति। न हास्ये, न सुखेषु, न कर्मसु सः प्रवृत्तः; केवलं मौनमेव आसादयति। अलकावलीभिः, चाञ्चललोचनाभिः, रमणीयाभिः स्त्रीभिः सहापि, यथा हरिणः वनवृक्षे न रमते, तथा नानन्दति। एकान्ते, क्षितिजे, नदीतीरे, वने च, सः मृगैः सह आत्मीयवत् रमते। वस्त्रपानभोजनवस्तुषु अनासक्तचित्तः, सः यतीन्द्रवत् व्रतमार्गं अनुवर्तते। एकाकी निर्जने वसन्, हे नराधिप, न हास्यति, न गायति, न रोदिति। पद्मासनस्थः, शून्यचित्तः, वामकरतले कपोलं स्थापयित्वा केवलं तिष्ठति। न गर्वं गृह्णाति, न राज्ये स्पृहयति; न सुखदुःखयोः प्रवाहे उत्थानं करोति, नापि पतनम्। न वयं जानिमः—कदा सः जातः, किं करोति, किं इच्छति, किं चिन्तयति, कुत्र गच्छति, कथं वा किमर्थं वा आचरति इति। प्रतिदिनं कृशः भवति, प्रतिदिनं वर्णहीनः, प्रतिदिनं वैराग्यं प्राप्नोति, शरदन्ते वृक्षवत्। शत्रुघ्नलक्ष्मणौ तं अनुवर्तेते, यथा तस्य प्रतिबिम्बे एव उत्पन्ने। सेवकैर्, राजभिः, मातृभिः पुनःपुनः पृष्टः, "न किञ्चित्," इति उत्तरं दत्त्वा, निःस्पृहः मौनं उपविशति। स्वसमीपस्थं प्रियं मित्रं उपदिशति—"मोहकानि सुखानि क्षणमात्रं हृदयस्पर्शिनि मा स्थापय," इति। स्त्रीषु विविधविलासेषु, सभासंवादेषु च, स्नेहः तस्य साक्षाद् लीयते इव दृश्यते। पुनःपुनः काकः केवलं विवर्जितरम्यरागयत्नरूपेण गानं करोति। समीपस्थितः कोऽपि "राज्यं गृहाण," इति वदति चेत्, सः तं पिशाचवत् हसति, अन्यत्र चित्तम् स्थापयन्। न उक्तं शृणोति, न पुरतः स्थितं पश्यति, सर्वं परित्यज्य, महत्यपि वस्तुनि, अनादरं करोति। यदि नभसि कमलवनं वा महद् वनं वा स्यात्, तर्हि "कथं भवति?" इति न विस्मयं प्राप्नोति। रमणीयस्त्रीभिः परिवृतोऽपि, कामबाणाः तस्य मनसि न प्रविशन्ति, यथा महाशिलां भेदयितुं न शक्यन्ते। यदि कश्चित् दुःखितः "एकं गृहम् इच्छसि वा, वित्तं वा?" इति पृच्छति, सः याचकाय सर्वं ददाति, उपदेशरूपेण। "एषा विपत्तिः, एषा सम्पत्तिः"—इत्येवं कल्पनया मनसि भ्रान्तिर्भवति, शोकगानं करोति। "हा, नष्टोऽस्मि, नाथो नास्ति,"—इत्येवं विलपन् अपि, तादृशः जनः वैराग्यं न लभते, इदं आश्चर्यम्। रघुवंशसिंहः शत्रुनाशनः रामः एवं गम्भीरावस्थितः स्थितः, अतः वयं क्लेशं प्राप्ताः। न वयं जानिमः, हे महाबाहो, तादृशस्य चित्तस्य किं कर्तव्यम्; हे कमलनयन, त्वमेव अस्माकं शरणम्। राजा, ब्राह्मणः, आचार्यः वा सः सर्वान् तु समत्वेन पश्यति, पशुवत् अनादरं करोति। एषा विशालरूपा विश्वव्यवस्था अत्र उत्पन्ना; "नैतदस्ति, नाहं च," इति निर्णीय, सः तत्रैव स्थितः। न देहे, न आत्मनि, न मित्रे, न राज्ये, न मातरि, न बहिः, न अन्तः, न सम्पत्तौ, न विपत्तौ, कस्यचित् स्नेहं करोति। अनासक्तः, निराशः, निःस्पृहः, सर्वाश्रयरहितः, मोहमुक्तः, इति कारणेन वयं दुःखिता अभवाम। "किं वित्तेन? किं मातृभिः? किं राज्येन? किं कामेन?"—इति निश्चित्य, सः जीवत्यागाय स्वयं सज्जः। सुखे, जीवने, राज्ये, मित्रे, पित्रि, मातरि च, सः परमक्लेशं प्राप्तः, यथा चातकः शुष्ककाले।