शृणु, राघव। या चेतना स्वयमेव विस्मयं जनयति, या सौन्दर्यं च उत्पादयति, सा एव स्वात्मनि विश्वरूपेण व्याप्य स्थितास्ति। एषा चेतना एव मनः, अहंकारः, कल्पना च; सूक्ष्मभूतादारभ्य सर्वं चेतनैव, तस्मात् द्वैताद्वैतयोः कः प्रतिष्ठा? आत्मनः कारणे ‘त्वम्’ ‘अहम्’ इति भावौ परित्यज्य, सतत्त्वं परित्यज्य न, यद् अस्त्यस्तित्वयोः मध्ये तत् स्वयमेव सार्थकं भवति। यथा चेतना प्रारम्भे स्वस्मिन्नेव सञ्जातास्ति, तथा एव सा उदेति; सा आकाशवत् अविभक्तरूपेण दृश्यते, तदा अहं तस्य सतत्त्वं नासतत्त्वं च जानामि। चेतनाचित्, आकाशः, विश्वं, कामाः, आकाशः, सागराः, देवाः, पर्वताः—एते सर्वे आकाशस्वरूपिणः चेतनाविस्मयस्यैव, अन्यन्नास्ति किञ्चित्। यत् किञ्चिदपि कस्यचित् उदेति, तत् तस्मात् न पृथक्; स्वभावेऽपि यदि अंशाः स्युः, निरवयवस्य विषये किम् विचार्यते? या चेतना नित्यं असंस्पृष्टा, तस्याः काचिदपि रूपं नास्ति; यद् यद् रूपं लोके दृश्यते, तत् केवलं तस्याः प्रभायाः प्रकाशनम्। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, भूतानि, पर्वताः, दिशः—एते सर्वे विकल्परूपेण; जगतः स्थितिः चेतनासाररूपिण्येव। विद्धि, जगत् चेतनास्तितिः; चेतनां विना जगन्नास्ति। चेतनायां यदि जगद् स्यात्, चेतना जडवत् स्यात्; किन्तु भेदाभावाद् जगतः उत्पत्तिः कुतः? चेतनायाः अद्भुतलीला मृगमरीचिकाबीजवत् स्वयमेव जीवस्य जगतश्च एकमेव साररूपेण प्रतिष्ठिता। चेतनास्थितेः स्वशक्तिरेवोत्पद्यते, या ‘अहं’ इति भावः; एष जीवः, कम्पनक्रियास्वरूपः, एवं ज्ञायते। यत् चेतनारूपेण, मनःरूपेण, स्वनामा स्वार्थैः उत्पाद्यते, तद् भेदविकल्पैः विभज्यते; अतः तद् वास्तवतो नास्ति। कर्मकर्तरः पृथक्त्वं चेतनाकम्पनरूपे नास्ति; क्रियैव कम्पनरूपा, सा एव पुरुषः स्मर्यते। जीवः चेतनाकम्पनमात्रं; एष एव जनानां मनः। मनः इन्द्रियस्वरूपं, नानाविधं विचरति। चेतनाप्रभा, शान्ता निरुपाधिकाऽन्यद्भिन्ना, एव जगत्; ततोऽन्यन्नास्ति हेतुफलादिकम्। अहम् अचलः, अदाह्यः, अक्लेद्यः, अशोष्यः; अहम् नित्यः, सर्वत्रस्थितः, स्थिरः, अचलः—एषा निश्चिता स्थितिः। यथेष्टं जनाः विवादन्ताम्, स्वमोहात्; वयं न तथा भ्रमामः, ये विमुक्तमोहाः, ते उदिताः। यत्र दृश्ये रूपिणि अज्ञानं संस्थितं, तत्र परिवर्तनादयः भिद्यन्ते; अरूपिणि तु, तद्विज्ञायमानायां चेतनायाम्, सच्चासत्तत्त्वे च, न भवन्ति। चेतनारश्मयः विषयरसैः कालादिशक्तयः उत्पादयन्ति; शुद्धं चेतनागगनं, चेतनामधु, स्वयमेव पुष्पाणि विकसयति। स्वयमेव, अद्भुतं चेतनाधनुः उज्ज्वलति, अनाहतम्; स्वयमेव, आश्चर्यरत्नं चेतनायाः क्रियते, कारणं विना। स्वयमेव, अनन्यं चेतनाकम्पनं उदेति, चेतनवायुः, यः न जडः; स्वयमेव, विविधा चेतनायाः प्रवृत्तिः वहति, चेतनाजलम्, न कस्यचित् सीमायाम्। स्वयमेव, अद्भुतं चेतनाशिखरं उन्नतम्, न निर्मितम्; स्वयमेव, रम्यं चेतनाप्रभा प्रकाशिते, नित्यं प्रकाशमाना। चेतनाज्योतिः, सदैव स्वयम् प्रकाशमानं, शुद्धस्वरूपं, ज्ञानिनः ज्ञानात् स्वयमेव उदेति, अज्ञानात् अस्तमितमिव दृश्यते। स्वस्वभावात्, जडेषु सुषुप्तिस्थितिं प्राप्नोति; कम्पनशमाभ्यां, विशालं चेतनागगनं मनो भवति वा, शुद्धचेतनारूपे स्थित्वा वा। चेतनाप्रभया, यया जगत् अस्ति च नास्ति च, प्रकाश्यते; जगत् अस्ति च, नास्ति च, केवलं चेतनागगनशून्यता। जगत् चेतनाप्रकाशस्य महारूपेण अस्ति च नास्ति च; चेतनातनुवायुकम्पनेन, अस्ति च नास्ति च। जगत् चेतनातमिस्रस्य घनान्धकारस्य रूपेण अस्ति च नास्ति च; चेतनासूर्यस्य दिवाकरस्य प्रकाशेन, अस्ति च नास्ति च। चेतनारजः जगतो मृदुपर्वताणुच्छायातया; चेतनाग्नितापः जगतः प्रभा; चेतनाशङ्खधवलता जगतः उज्ज्वलता। जगत् चेतनापर्वतगुहिका; जलस्य द्रवता चेतनायां जगत्; इक्षो माधुर्यं चेतनायां जगत्; दुग्धस्य स्निग्धता चेतनायां जगत्। हिमस्य शैत्यं चेतनायां जगत्; वह्नेः दाहः चेतनायां जगत्; घृतस्य स्निग्धता चेतनायां जगत्; तरङ्गः चेतनानद्यां जगत्। जगत् चेतनामधुनः माधुर्यं; जगत् चेतनासुवर्णाभरणम्; जगत् चेतनापुष्पस्य गन्धः; जगत् चेतनालताफलम्। चेतनायाः एव सतत्त्वं जगतः सतत्त्वम्; जगतः सतत्त्वं चेतनारूपमेव। अत्र भेदपरिणामा न सन्ति, यथा गगने मलः न तिष्ठति। एवं सतत्त्वेन, त्रयो लोकाः—सत्यासत्यरूपाः—अभेदरूपेण, तेषां स्वभाव एवाभिन्नः; तस्मात् सतत्त्वं नासतत्त्वं च तदेव। ‘अंशः’ ‘अवयवः’ इति शब्दार्थाः शशविषाणवत् कल्पिताः, ये प्रत्यक्षानुभवम् उपेक्ष्य निन्दन्ति, तेषां निन्दा भवतु। यत्र जगन्नास्ति—पर्वतानां, भूमेः, नदीनां, अधिपतीनां च—यतो हि केवलं चेतनैका, तत्र कुतः भ्रमः स्यात्? चेतना यदि पाषाणहृदयवत् घना अपि स्यात्, स्वस्वरूपे निर्मला एव; तत्र सर्वे शान्तव्यवस्था अन्तर्निहिता इव पाषाणे। विषयविस्तारे त्वं आकाशकणवत्; तव नास्ति ‘त्वम्’, ‘तत्’, ‘अहम्’, ‘आत्मा’, ‘सत्’, ‘असत्’ इति कल्पना। यथा पत्रस्य रेखासम्पुटे, एवं चेतनैव स्वभावतः भेदाभेदौ अन्तर्निहिता धारयति। अनुभवेन विद्धि, चेतना सर्वकारणगणस्य मूलम्, सृष्टिकर्तुः अपि जननी, स्वभावतः अकारणिका। अस्याः चेतनायाः, या न वस्तु, अभावः वाच्यप्यपि न सिध्यति; यत् किञ्चिदस्ति, तत् बीजाङ्कुरवत् उदेति इति दृश्यते। एवं, राघव, चेतनायाः अद्भुतलीला, विश्वस्य च जीवस्य चैकमेव तत्त्वं, सर्वं चेतनारूपमेव, अन्यन्नास्ति किञ्चित्।