एवं ब्रह्म महत् जीवस्वरूपम् अनादि-अन्तम् अस्ति। यदा तद् जीवसमूहत्वेन प्रकटते, तदा अनन्तसंख्या रूपेण दृश्यते, तथापि वस्तुतः तस्यातिरिक्तं किमपि नास्ति। वस्तुविषयज्ञानात् जीवात्मा उत्पन्नः संसारचक्रे प्रविशति; यदा तद् ज्ञानं निवर्तते, तदा तस्य स्वरूपं शान्तिं प्राप्य संसारात् निवर्तते। एवं क्षुद्रजीवाः, महत् जीवकर्मक्रमेण, आद्यात्मस्थितिं प्राप्नुवन्ति, यथा ताम्रं सुवर्णत्वं प्राप्नोति। अत्र अनन्ते परमाकाशे, अयं समूहः अपि, अस्तित्वाभावः सन्, चेतनाचमत्कारस्वरूपः, आकाशसारः इव, सत् इव दृश्यते। यः चमत्कारः चेतनायां स्वयमेव उत्पन्नः, स एव अहंभावः; स पश्चात् नाम, शरीरादि भावनां रूपेण भवति। यः चेतनाप्रकाशः, चेतनास्वरूपः, अनन्तः, स एव लोकानां भोगः; तस्मात् एव प्रतिबिम्बितः। सा अक्षरा चेतना, यद्यपि अविभाज्यस्वरूपा, परिवर्तनादि शब्दैः वर्ण्यते, स्वशक्त्या ज्ञायते। यं स्वादं चेतना स्वयमेव अनुभवति, सततलीलास्वरूपं, स एव अव्यक्तप्रकाशलोकः प्रतिष्ठितः। चेतनाशक्ति, आकाशादपि सूक्ष्मा, सर्वत्र व्यापिनी, स्वाभाविकं अहंभावं अनुभवति। यत् किंचिद् आत्मनि, आत्मना, आत्मार्थं प्रकाशते, जलवत्, लघ्वहंभावाद् जगन्तः पर्यन्तं, तत् एव अनुभूयते। यद् चेतना विस्मयमावहति, सौन्दर्यं च, तद् आत्मनि एव जगत् रूपेण विस्तारितम्। चेतनैव मनः, अहंकारः, कल्पना च, हे राघव; सूक्ष्मभूतादि आरभ्य, सर्वम् चेतनैव—तत्र द्वैतं वा अद्वैतं वा कुतः प्रतिष्ठितम्? त्वं अहं च, जीवकारणे, त्यज; सत् त्यक्त्वा न; यत् सत्-असत् मध्ये शेषम्, तद् स्वयमेव अर्थवान् भवति। यथा चेतना पूर्वं स्वस्वरूपे कल्पिता, तथा उत्पन्ना; सा अविभक्ता आकाशवत् प्रकटते; तदा अहं तस्य सत्-असत् ज्ञातुम्। चेतनाकाशः, आकाशः, जगत्, कामाः, आकाशः, समुद्राः, देवाः, पर्वताः—सर्वं आकाशस्वरूपं चेतनाचमत्कारः; वस्तुतः अन्यत् किमपि नास्ति। यद् यद् उत्पन्नं कस्यचित्, तद् तस्मात् न भिन्नम्; यदि सारस्य अंशाः सन्ति, अंशहीनस्य चर्चायाः कः प्रश्नः? चेतना, यः नित्यं अविकारा, तस्य रूपं नास्ति; यः रूपः जगति दृश्यते, स तस्य तेजः एव। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, भूतानि, पर्वताः, दिशः—एते सर्वे विकल्परूपाः; जगतः अस्तित्वं चेतनासारे प्रतिष्ठितम्। जगत् चेतनास्थितिः; चेतनायाः विना जगत् नास्ति। चेतनायाः विना यदि जगत् स्यात्, चेतना जडत्वं प्राप्नोति; किन्तु अस्तित्वे भेदः नास्ति, तर्हि जगत् कुतः उत्पन्नम्? चेतनाचमत्कारलीला, मरीचिकाबीजवत्, जीवस्य च जगतः एकमेव साररूपेण प्रतिष्ठिता। चेतनास्थितेः स्वशक्ति उत्पन्ना, यः अहंभावः; स एव जीवः, कम्पनक्रियास्वरूपः, तथा प्रसिद्धः भविष्यति। यद् चेतना, मनः, स्वनिर्मितनामार्थरूपेण कल्पितम्, भेदपरिणामैः विभक्तम्, तस्मात् तद् वस्तुतः नास्ति। चेतनाकम्परूपे कर्ता-कर्म भेदः नास्ति; क्रिया कम्पनमेव, तद् एव पुरुषः स्मृतः। जीवः चेतनायां कम्पनम्; तद् एव जनानां मनः। मनः इन्द्रियस्वरूपः, नानाविधं विचरति। चेतनातेजः, शान्तं, अभेदं, तद् एव जगत्; तस्मात् अन्यत् कारणकार्यादि नास्ति। अहं अविच्छेद्यः, अहं अदाह्यः, अहं न अवश्यः, न शोष्यः; अहं नित्यः, सततः, स्थिरः, अचलः—एषा प्रतिष्ठिता। यथा जनाः अत्र विवादन्ति, तथा स्वस्वमोहैः विवादन्तु; वयं एवं न भ्रमामः, किन्तु भ्रममुक्ताः उत्पन्नाः। यत्र दृश्यं, रूपवत्, अज्ञानं स्थितम्, तत्र भेदाः, परिवर्तनादयः उत्पन्नाः; किन्तु अरूपे, तद् ज्ञायमानचेतनायाम्, चेतनाकाशे, सत्-असत्सारे, तत्र न। चेतनारश्मयः, वस्तुस्वादेन, कालादिशक्तिं निर्मन्ति; शुद्धचेतनाकाशः, चेतनमधु, स्वसुमनः प्रसवति। स्वयमेव चेतनाचमत्कारधनुः, अनाहतं, प्रकाशते; स्वयमेव चेतनाचमत्काररत्नम्, कारणं विना, क्रियते। स्वयमेव चेतनाविशिष्टकम्पनम्, चेतनवायुः, जडत्वं विना, उत्पन्नम्; स्वयमेव चेतनाविविधगमनम्, चेतनवारि, कस्यचित् मार्गे न सीमितम्। स्वयमेव चेतनाचमत्कारशिखरम्, अकृतम्, उच्चम्, प्रकाशते; स्वयमेव चेतनासुखप्रभा, नित्यं, प्रकटते। चेतनाप्रकाशः, नित्यं स्वप्रकाशः, शुद्धस्वरूपः, ज्ञातुः ज्ञानात् स्वयमेव उत्पन्नः, अज्ञानात् अस्तं इव गच्छति। स्वयमेव जडेषु, स्वगौरवात्, सुषुप्तिस्थितिं प्राप्नोति; स्वकम्पन-निश्चलतया, महत् चेतनाकाशः, मनः वा, शुद्धचेतना वा भवति। चेतनाप्रकाशः, यः जगत् अस्ति-नास्ति, तेन प्रकाशते; जगत् अस्ति-नास्ति, चेतनाकाशशून्यतया एकमेव। जगत् चेतनाप्रकाशमहाकृतिः, अस्ति-नास्ति; चेतनाघनवायुकम्पनरूपेण, जगत् अस्ति-नास्ति। जगत् चेतनाघनतमोवर्णरूपेण, अस्ति-नास्ति; चेतनासूर्यदिवकरूपेण, जगत् अस्ति-नास्ति। चेतनारजः, जगतो माया पर्वताणु वा; चेतनाग्नितापः, जगतः तेजः; चेतनाशङ्खधवलता, जगतः प्रभा। जगत् चेतनापर्वतपृष्ठम्; जलस्य द्रवता चेतनायां जगत्; इक्षुरसस्य माधुर्यं चेतनायां जगत्; दुग्धस्य स्निग्धता चेतनायां जगत्। हिमस्य शीतलता चेतनायां जगत्; अग्नेः दाहः चेतनायां जगत्; घृतस्य तैलता चेतनायां जगत्; तरङ्गः चेतनानद्यां जगत्।