यथा दीपप्रकाशदर्शनेन तमः नश्यति, तत्त्वं तु न ज्ञायते, एवं अज्ञानस्य स्वरूपम्। एवं जीवात्मा ब्रह्मैव, अविभक्तम् अव्याहतम्, सर्वशक्तिमान् अनाद्यन्तम्, परमचैतन्यसाररूपधारी च। तस्य सर्वव्यापित्वात्, न किञ्चिद् विभागकल्पना विद्यते; यत् किञ्चित् संकल्प्यते, तत् तद्रूपमेव अनुभूयते। एवं, हे ब्रह्मन्, एकस्य जीवस्य इच्छया, सर्वेऽपि भूतगणाः पृथक् न सन्ति, महात्मैक्येन। स एव महात्मा, यः ब्रह्म, सर्वशक्तिस्वरूपः, यथेष्टं स्थितः, अविभक्तः अव्याहतः च। यस्य यद् इच्छति, तत् तस्य शीघ्रं सम्पद्यते; यदि तु इच्छा पूर्वं निवर्तते, तदा द्वैतम् उत्पद्यते। ततः द्वैते शक्तिषु विभागे, स्वकर्माणि कल्प्यन्ते; एवं कर्म प्रवर्तते। तया आद्यया दिव्यया शक्त्या, यः नियमः प्रतिष्ठितः, तस्य विना अन्यः न जायते; केवलं आद्येच्छैव प्रवर्तते। जीवाख्या शक्तेः, या इच्छा स्फलति, सा केवलं आद्यशक्तिनियमपालनात्, नान्यथा। यदि स नियमः दृढं न स्यात्, तर्हि शक्तिसद्भावाभावेन, प्रयोजनं न कुतःचित् सम्पद्यते। एवं, हे ब्रह्मन्, महान् जीवात्मा अनाद्यन्तः अस्ति; स यदा जीवसमूहत्वेन दृश्यते, तदा अनन्तकोटिरूपेण प्रकाशते, परन्तु वस्तुतः अन्यः नास्ति। विषयज्ञानतः जीवः उत्पद्यते, संसारचक्रं प्रविशति; तस्य ज्ञाननिवृत्तौ, रूपं शान्तिं प्राप्य संसारात् निवर्तते। एवं, लघवः जीवाः, महात्मनां कर्मक्रमेण, आद्यात्मस्थितिं प्राप्नुवन्ति, यथा ताम्रं सुवर्णभावमिव। अत्र, अनन्ते परमाकाशे, अयं समूहः अपि, असतः सन्, सतिव इव दृश्यते, चैतन्यविस्मयरूपः, आकाशसार इव। स एव विस्मयः, यः चैतन्ये स्वयमेव उदेति, स एव अहंभावः, यः पश्चात् नामदेहादिकल्पनां प्राप्नोति। यत् चेतन्यदीप्तिः, चैतन्यरूपा अनन्ता च, स एव लोकभोगः, स एव तस्मात् प्रतिबिम्बितः। सा अपि अक्षया चैतन्या, यद्यपि अविभाज्या स्वस्वरूपे, विकारादिशब्दैः वर्ण्यते, स्वशक्त्या च ज्ञायते। यद् यद्रसं चैतन्यं स्वयम् अनुभवति, अनवच्छिन्नलीलारूपता, तत् एव अव्यक्तदीप्तिलोकः प्रतिष्ठितः। सा चैतन्यशक्तिः, या आकाशात् अपि सूक्ष्मा, सर्वत्र व्यापिनी, स्वभावतः अहंभावं अनुभवति। यत् यत् आत्मनि, आत्मना, आत्मार्थं प्रकाशते, जलवत्, लघुतमात् अहंभावात् जगन्तः अन्तपर्यन्तं, तत् एव पश्यति। यत् चैतन्यं विस्मयते, यत् सौन्दर्यं प्रकाशयति, तत् आत्मनि एव जगत् इति विस्तार्यते। चैतन्यं एव मनः, अहंकारः, संकल्पः च, हे राघव; सूक्ष्मभूतादारभ्य, सर्वं चैतन्यम्—कुतः तर्हि द्वैतैक्यकल्पना? त्वं अहम् इति जीवकारणे कल्पनां त्यज, सतत्त्वं न परित्यज्य; यद् भवति सत्-असतोर् मध्ये, तत् स्वयम् अर्थवत् भवति। यथा चैतन्यं आदौ स्वभावे कल्पितम्, तथा एव उदेति; आकाशवत् अविभक्तम् इव दृश्यते, तदा तस्य सत्-असतोः स्वरूपं अहम् अवबुधे। चैतन्याख्यम् आकाशम्, आकाशम्, जगत्, इच्छाः, आकाशः, सागराः, देवाः, पर्वताः—सर्वं आकाशरूपं चैतन्यविस्मय एव; न हि अन्यत् किञ्चित् अस्ति। यत् किञ्चित् कस्यचित् प्रादुर्भवति, तत् तस्मात् कदापि न भिन्नम्; यदि तत्त्वेऽपि अंशः स्यात्, तर्हि निरवयवस्य किम् विचारः? चैतन्यं, यत् नित्यं असङ्गम्, निराकारम्; यद् यद् रूपं लोके दृश्यते, तत् केवलं तस्य प्रभारूपम्। मनः, बुद्धिः, अहंकारः, तत्त्वानि, पर्वताः, दिशः—एते सर्वे विकल्पाः; जगतः स्थितिः चैतन्यसारनिष्ठिता। विद्धि, जगत् चैतन्यावस्था; चैतन्यविना न जगत्। यदि चैतन्यविना जगत् स्यात्, चैतन्यं जडं स्यात्; किन्तु नास्ति भेदः, कुतः जगत् स्यात्? चैतन्यविलासः, मृगमरीचिकाबीजवत्, स एव जीवस्य जगतोः एकमेव तत्त्वम्। चैतन्यावस्थात्, स्वशक्तिः, या अहंभावः, सा एव जीवः, कम्पनक्रियास्वरूपः, स एव ज्ञायते। यत् किञ्चित् चैतन्यं मनः इति कल्प्यते, स्वनिर्मितनामार्थयुक्तम्, भेदविकल्पैः विभज्यते; तस्मात् न सत्यम् अस्ति। नास्ति कर्तृकर्मणोः भेदः चैतन्यकम्पनरूपे; क्रिया एव कम्पनम्, स एव पुरुषः स्मृतः। जीवः चैतन्यकम्पनम्; स एव जनानां मनः। मनः इन्द्रियस्वरूपम्, नानापथगामि च। नूनं चैतन्यस्य शान्तं, निरुपाधिकम् तेजः एव जगत्; एतत् विना न किञ्चित् कारणकार्यम् अस्ति। अहम् अचलः, अदाह्यः, अचेद्यः, अश्यः, अशोष्यः; अहम् अनादिः, नित्यः, स्थितः, अचलः, इति प्रतिष्ठितम्। यथा लोके जनाः विवादन्ते, तथैव स्वप्नविलासे विवादन्तु; वयं न तथा विहरामः, किंतु विमूढरहिताः उत्पन्नाः। दृश्ये रूपिणि, यदा अज्ञानं सुसंस्कृतम्, तदा विकाराद्युपपत्तिः; अरूपे तु, यद् तद् वेत्ति चैतन्ये, चैतन्याकाशे, सत्-असत्सारे, न तु। चैतन्यरश्मयः, विषयरसैः, कालादिशक्तिम् उत्पाद्यन्ति; शुद्धं चैतन्याकाशम्, चैतन्यमधु, स्वपुष्पं प्रसूतये। स्वयमेव, अदृष्टघोषवत्, चैतन्यविस्मयधनुः प्रकाशते; स्वयमेव, अकारणम्, चैतन्यरत्नम् अद्भुतं क्रियते।